Siri J: kladd

2018-02-02T18:09:33Z

kladd

Ny side

{{thumb|Frøyrak.jpg|Frøyrak Der heime.|Tormod Tveitå (2010)}}
'''[[Frutti Frøyrak]]'''

https://www.nb.no/nbsok/search?page=0&menuOpen=false&instant=true&action=nosearch&currentHit=0&currentSesamid=&deweyClass=&deweyLevel=0&deweyMenuOpen=false&searchString=%22Frutti+Fr%C3%B8yrak%22

fortalde [[Torjus Odden]] (Torjus Olavson Frøyrak, 1825–1908) slik (etter [[Nils Nersten]]):
:''Rudkallen på Frøyrak var Skjøring som ligg gravlagd ned med fjorden. Jo Horverak sa dei gravla rudkallen slik han kunne sjå heim mot garden. Gyro, kåna hass var frå Bykle. Far hennar var [[Mugg Byklum]]. Ein gong Mugg ville sjå te dotter si på Frøyrak, tok an med ein skistav frå Bykle. Staven din kan me bruke te stavlægje i stophuse, sa Gyro. Eg kunne ha tekje ein større med heimanfrå, sa Mugg. Gyro kom eingong frå heidi og ville hente mat, dei låg på heia og slo. Då ho læste seg inn på stophuse, va de ein tjove som løynde seg i kornkjere. Gyro tok stophuslykjelen og slo tjoven i hel og bar an av i ei tjønn nord om garden. Tjønni hev dei sia kalla Tjovetjønn.'' (Merknad: Jo Horverak er [[Jo Gunnuvson]], Grise-Jo.)

''[[Gamalt or Sætesdal]]'' har segna meir utbrodera. Her blir Frutti og ein del andre segnfigurar skildra som kjemper som overlevde Svartedauden. Men likskap med segner om rudkall er klår. ''Frutte Frøyrak stod det'' (Svartedauden) ''og Elling Iddidal, broer hans; men Iddidal var upprudd på heidi.'' (Merknad: Iddidal er Iddedalen på heia mellom [[Jordalsbø (Bygland)|Jordalsbø]] og [[Tovdal]].) ''Frutti Frøyrak va mågjen ’ass Mugg’e Byklum – han ha Gyro Byklum, dotter ’ass Mugg. Måli ’ass Frutti e å a slaberg me a tjønn mijjom Frøyrakstøylo: Føtann’ våre nie allni lange. Fysst ’an flutte støylemijjom, Frutti, då sat ’an kvilti på dei bergjè. So la dei steina innat o rundt kringum frå hæl ti sess, å dei steinann liggje enno so som dei la dei. Fiskesåti ’ass syner i bergjè. Han fiska so mykji i dei tjønninn’. Dei kadde tjønni «Skjøringstjønn», av di «Skjøring» va venemni ’ass Frutti.
Gyro va heim av støylè ett ’n matkass’e. Då va der tjova hit i burè. Som ’u trivla ni a konnkjer kjend’ ’u håri: «Va de her eg gjøymde handrokkjen,» sa ’u. Men så gådd’ ’u seg å greip dei å gjekk ut med ei, ein tjov i kvere håndinn’, å smelte dei i hop so de alli natt i dei. Hu kasta dei i «Tjovetjønni» – de va då den tjønni fekk namni.>br />
Frutti sett upp lopt å Frøyrak.''
====

'''[[Mugg Byklum]]''' er etter segnet rudkallen på garden [[Byklum (Bykle gnr 14)|Byklum]] i [[Bykle kommune]]. [[Johannes Skar]] fortalde i ''Gamalt or Sætesdal'' om han:

{{sitat|Mugg'e Byklum rudd' upp å husa i Byklum. Han sett' upp so svært a [[lopt]]. Syddin hoggj' 'an i tuptinn'. Veggjinn' hoggj' 'an i Byklelii å bar dei heim å herinn; han vassa [[Otra|Ottre]] - de va gule fossen. Dei spurde kvi 'an kjøyre 'kji stokkann'. Mugg'e la ti me heste'. Han lesste på 'an a håv tylvt, so som 'an sjav'e va vani ti drage. Men 'an knita de alli. «E du so roten», sa Mugg å tok 'an i beisleringann'; då sleit han hovu' av heste.

Honnsteinann' før' 'an o Øyrevikjinn' å 'n stut'e. Me [[Lunden (Bykle gnr 13/1)|Lunden]] kom 'n kristen mann. Han krossa seg ive klyvinn'. Då rauk ryggjen av å stute. So vurte steinann' liggjandi me Lunden. De e «Muggsklyv».

Mugg'e muste me raudt å grønt klæi; de va so de lysti i suo.

Der va so grumt me beiti i Byklelii. So ville Mugg'e leggje bru - de va me «Bruhylen» 'an tenkti. Landskoti klyvja'n på 'n stut'e; åbandsekkjen sill vere grjotkjer. Då spratt soli - då rauk ryggjen av me sam' 'u stakk innå stuten. No liggje steinann' der ti a bisn.|''Gamalt or Sætesdal'' I, s. 237 f.}}

Om ikkje [[setesdalsmålet]] er så lett for alle, skjøner ein vel at Skar her skriv om ein kjempekar som enorme kreftar. Hatten hans skal ha romma seks [[nottung]]ar, det vil seie rundt 36 liter.

På [[Innistog (Bykle gnr 14/1)|Innistog Byklum]] er det fleire minne etter Mugg. [[Muggsloptet]] er det mest kjente. Dette er eit [[loft|lopt]] frå før 1350. Ein finn òg «Muggsvogge», «Muggsklyv», «Muggsrøys», «Muggsflett» og «Muggsåker». Muggsrøys skal vel vera ei rudningsrøys etter Mugg, og Muggsklyv er nemnd hos Skar som nokre store steinar han lot ligge att i marka. Muggsåker er åkrane nord for Innstog, og Muggsflekk er ein åkerlapp ved [[Utistog (Bykle gnr 14/2)|Utistog Byklum]].

Vi kan seie noko om Muggsloptet: Byklum vart nok rydda i [[bronsealderen]] eller [[yngre steinalder]], altså lenge før loptet vart bygd i [[mellomalderen]]. Så anten var ikkje Mugg rudningsmannen, eller så var det ikkje han som sette opp loptet. Muggsloptet er òg datera til før [[svartedauden]], så det kan nok ikkje vere det at Mugg var rudningsmann etter pesten. Den historiske Mugg er altså ikkje lett å plassere, men ein kan jo tro at segnene har opphav i ein brukar på Byklum som var sterkare enn dei fleste. Olav G. Holen nemner at segnet seier at Mugg og familien overlevde svartedauden, og trur at dei var dei einaste som var att i grenda. Såleis vart han ifølgje Holen stamfar til heile Bykle. Han trur óg at Mugg var med på å byggje den første kyrkja i Bykle. Å knytte han så sikkert til 1300-talet er det ikkje noko hald for i kjeldene, men det kan vere at segnet går attende dit, og om det er rett kan jo Mugg ha stått bak Muggsloptet.

Også i [[Bygland kommune|Bygland]] lenger ned i Setesdal er Mugg kjend. Han skal ha vore faren til Gyro Muggsdotter, som var gift med [[Frutti Frøyrak]] som var rudkallen på [[Frøyrak (Bygland)|Frøyrak]].

==Litteratur==
* {{Byklesoga 2006}}.
* [https://kulturminnesok.no/minne/?queryString=https://data.kulturminne.no/askeladden/lokalitet/86923 Byklum Innstog] på Kulturminnesøk.
* Holen, Olav G.: ''[Bykle-historie]. 2 : Jakt, fiske og fangst og litt av næringa og folkelivet i Bykle''. [Bykle]. 1986. {{bokhylla|NBN:no-nb_digibok_2007080600033}}.

Bruker:Siri J/Frutt - Sideversjonshistorikk

Siri J: kladd