Gardsnamn - Sideversjonshistorikk

Niillas4 på 19. nov. 2019 kl. 20:40

2019-11-19T20:40:20Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 19. nov. 2019 kl. 20:40
Linje 1:		Linje 1:
	'''[[Gardsnamn]]''' er for lokalhistorikarar ikkje berre namn på gardar og stader, men òg ei kjelde til kunnskap om lokalhistoria. Namna kan ofte brukast til datering av garden, i det minste til å få ei [[relativ datering]] av gardane i ei bygd. Slik vi i dag har namnemoter for personnamn, ser ein i tidlegare tider spor etter namnemotar eller tradisjonar for gardsnamn. Dei er óg kjelder til annan lokalhistorisk informasjon, som kyrkjeindikasjonar, kultstader og trekk i landskapet som ikkje lenger er like openberre.		'''[[Gardsnamn]]''' er for lokalhistorikarar ikkje berre namn på gardar og stader, men òg ei kjelde til kunnskap om lokalhistoria. Namna kan ofte brukast til datering av garden, i det minste til å få ei [[relativ datering]] av gardane i ei bygd. Slik vi i dag har namnemoter for personnamn, ser ein i tidlegare tider spor etter namnemotar eller tradisjonar for gardsnamn. Dei er òg kjelder til annan lokalhistorisk informasjon, som kyrkjeindikasjonar, kultstader og trekk i landskapet som ikkje lenger er like openberre.

	==Datering frå gardsnamn==		==Datering frå gardsnamn==

Niillas4: Språkleg småplukk.

2019-11-19T14:25:45Z

Språkleg småplukk.

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 19. nov. 2019 kl. 14:25
Linje 1:		Linje 1:
	'''[[Gardsnamn]]''' er for lokalhistorikarar ikkje berre namn på gardar og stader, men òg ~~ein~~ kjelde til kunnskap om lokalhistoria. Namna kan ofte brukast til datering av garden, i det minste til å få ei [[relativ datering]] av gardane i ei bygd. Slik vi i dag har namnemoter for personnamn, ser ~~man~~ i tidlegare tider spor etter ~~namnemoter~~ eller tradisjonar for gardsnamn. Dei er óg kjelder til ~~anna~~ lokalhistorisk informasjon, som kyrkjeindikasjonar, kultstader og trekk i landskapet som ikkje lenger er like openberre.		'''[[Gardsnamn]]''' er for lokalhistorikarar ikkje berre namn på gardar og stader, men òg ei kjelde til kunnskap om lokalhistoria. Namna kan ofte brukast til datering av garden, i det minste til å få ei [[relativ datering]] av gardane i ei bygd. Slik vi i dag har namnemoter for personnamn, ser ein i tidlegare tider spor etter namnemotar eller tradisjonar for gardsnamn. Dei er óg kjelder til annan lokalhistorisk informasjon, som kyrkjeindikasjonar, kultstader og trekk i landskapet som ikkje lenger er like openberre.

	==Datering frå gardsnamn==		==Datering frå gardsnamn==

	I forskinga på gardsnamn skil ~~man~~ ut ni hovudledd som er særs vanlege.		I forskinga på gardsnamn skil ein ut ni hovudledd som er særs vanlege.

	===Gardsnamn med eitt ledd===		===Gardsnamn med eitt ledd===
Linje 15:		Linje 15:
	===-vin===		===-vin===

	Leddet -vin tyder «naturleg eng» eller «beitemark», og blei særleg brukt i tida frå byrjinga av vår tidsrekning til kring år 800. Dei er vanlege i [[Sør-Norge]], og utgjer særleg stor andel av namna i [[Aker herred\|Aker]], [[Voss]] og Mjøsbygdene. Opp mot 50 gardar kan ha hatt usamansett –vinnamn, men tolkinga er usikker. Det er kjend kring 1000 gardar med samansette –vinnamn. Desse har i dag gjerne endingar som –e, -i, -en, -in, -n og –ve. Forleddet var gjerne eit gudenamn, plantenamn, elvenamn eller eit namn ~~knytte~~ til jordgrunnen.		Leddet -vin tyder «naturleg eng» eller «beitemark», og blei særleg brukt i tida frå byrjinga av vår tidsrekning til kring år 800. Dei er vanlege i [[Sør-Norge]], og utgjer særleg stor andel av namna i [[Aker herred\|Aker]], [[Voss]] og Mjøsbygdene. Opp mot 50 gardar kan ha hatt usamansett –vinnamn, men tolkinga er usikker. Det er kjend kring 1000 gardar med samansette –vinnamn. Desse har i dag gjerne endingar som –e, -i, -en, -in, -n og –ve. Forleddet var gjerne eit gudenamn, plantenamn, elvenamn eller eit namn knytt til jordgrunnen.

	===-heimr===		===-heimr===

	Namneleddet –heimr tyder «bygd», «grend», «bustad» og kanskje «liggjestad». Dei blei særlig brukt frå byrjinga av vår tidsrekning til ~~krign~~ år 600/800. Dei er vanlege over heile landet, men særlig i [[Trøndelag]], [[Oppland]], [[Buskerud]] og [[Akershus]]. Det er ~~kjend~~ kring 1000 gardar med slike namn, alle med samansette namn med unntak av [[Heim (Hemne)\|Heim]] i [[Sør-Trøndelag]] og [[Heim (Sand)\|Heim]] i [[Ryfylke]]. Desse har no gjerne endingane –em, -om, -øm eller –åm. Forledda er gjerne dyrenamn, plantenamn eller gudenamn.		Namneleddet –heimr tyder «bygd», «grend», «bustad» og kanskje «liggjestad». Dei blei særlig brukt frå byrjinga av vår tidsrekning til kring år 600/800. Dei er vanlege over heile landet, men særlig i [[Trøndelag]], [[Oppland]], [[Buskerud]] og [[Akershus]]. Det er kjent kring 1000 gardar med slike namn, alle med samansette namn med unntak av [[Heim (Hemne)\|Heim]] i [[Sør-Trøndelag]] og [[Heim (Sand)\|Heim]] i [[Ryfylke]]. Desse har no gjerne endingane –em, -om, -øm eller –åm. Forledda er gjerne dyrenamn, plantenamn eller gudenamn.

	===-land===		===-land===

	Endinga –land tyder «folkland», «mark» eller «åker», og ~~fantest~~ både i usamansette og samansette namn. Dei blei brukt i tida frå kring 200 e.Kr. til år 1000 Av dei usamansette er det ~~kjend~~ berre kring 20, medan det er heile 2000 samansette –landnamn. Det er òg ~~kjend~~ kring 100 [[støl]]ar med –landnamn. Dei finst særlig i [[Telemark]], [[Agder]], [[Rogaland]] og [[Hordaland]], og har no gjerne endingane –lann eller –lænn. Forledda er gjerne naturnamn, trenamn, personnamn eller gudenamn.		Endinga –land tyder «folkland», «mark» eller «åker», og fanst både i usamansette og samansette namn. Dei blei brukt i tida frå kring 200 e.Kr. til år 1000 Av dei usamansette er det kjent berre kring 20, medan det er heile 2000 samansette –landnamn. Det er òg kjent kring 100 [[støl]]ar med –landnamn. Dei finst særlig i [[Telemark]], [[Agder]], [[Rogaland]] og [[Hordaland]], og har no gjerne endingane –lann eller –lænn. Forledda er gjerne naturnamn, trenamn, personnamn eller gudenamn.

	===-staðir===		===-staðir===

	Leddet - staðir tyder «stad» og «bustad», og kan også brukast om «mjølkeplass». Dei blei brukt frå kring 400 e.Kr. til kring år 1000, særleg på [[Austlandet]] og i [[Trøndelag]], [[Vest-Agder]] og [[Rogaland]]. Det blei brukt i samansette namn, som det er ~~kjend~~ kring 2500 av. Dei har i dag endingane –sta, -st, -stå, -sto eller –stø. Forledda var gjerne personnamn, elvenamn eller trenamn.		Leddet - staðir tyder «stad» og «bustad», og kan også brukast om «mjølkeplass». Dei blei brukt frå kring 400 e.Kr. til kring år 1000, særleg på [[Austlandet]] og i [[Trøndelag]], [[Vest-Agder]] og [[Rogaland]]. Det blei brukt i samansette namn, som det er kjent kring 2500 av. Dei har i dag endingane –sta, -st, -stå, -sto eller –stø. Forledda var gjerne personnamn, elvenamn eller trenamn.

	===-setr===		===-setr===
Linje 43:		Linje 43:
	===-garðr===		===-garðr===

	Leddet –garðr ryder «inngjerda plass» eller «gard», og kan òg tyde «gjerde». Dette er òg namn på nyare gardar, frå kring 1000 til 1350. Ulikt –ruð var det ikkje vanleg etter svartedauden. Det er ~~kjend~~ kring 1000 gardar med slike namn. Dei er vanlegast på [[Austlandet]] og i [[Ål kommune\|Ål]]. Namna endar nå gjerne på –gar eller –går, eller på –gard/-gård der –rd uttalast som tjukk l. Forledda er gjerne personnamn eller yrkesnamn.		Leddet –garðr ryder «inngjerda plass» eller «gard», og kan òg tyde «gjerde». Dette er òg namn på nyare gardar, frå kring 1000 til 1350. Ulikt –ruð var det ikkje vanleg etter svartedauden. Det er kjent kring 1000 gardar med slike namn. Dei er vanlegast på [[Austlandet]] og i [[Ål kommune\|Ål]]. Namna endar nå gjerne på –gar eller –går, eller på –gard/-gård der –rd uttalast som tjukk l. Forledda er gjerne personnamn eller yrkesnamn.

	==Bruksnamn==		==Bruksnamn==

	Når ein gard vert delt, er det ofte at dei einskilde bruka framleis nyttar det opphavlege gardsnamnet, sjølv om ein også ofte finn døme på at dei skifter til eit heilt anna namn. Når dei held på det gamle namnet, vert det naudsynt med eit ekstra ledd som fortel kva for bruk ein meiner. Det ein finn mest av er namn laga ut frå himmelretningane, men dei kan også gå på storleik, alder, plassering av bruka i høve til kvarandre eller plassering i landskapet. Det er eit vell av slike namneledd, så ein kan ikkje ramse opp alle her, men nedanfor kjem ~~ein~~ oversikt over nokre vanlege ~~formar~~. Fordi slike ledd ikkje alltid har vorte normert, er det ofte store skilnader mellom dei ulike dialektane, så ein kan til dømes finne same namnet med former som -stog, -stoga, -stug-, stuggu, -stuggua eller -stua. I lista er berre dei ~~formane~~ som opptrer mest tatt med. ~~Formar~~ på -gard eller -garden finst jamnt over også med ~~formane~~ -gård og -gårder; desse er ikkje tatt med om ikkje det første leddet ~~skiljer~~ mellom ~~målformane~~.		Når ein gard vert delt, er det ofte at dei einskilde bruka framleis nyttar det opphavlege gardsnamnet, sjølv om ein også ofte finn døme på at dei skifter til eit heilt anna namn. Når dei held på det gamle namnet, vert det naudsynt med eit ekstra ledd som fortel kva for bruk ein meiner. Det ein finn mest av, er namn laga ut frå himmelretningane, men dei kan også gå på storleik, alder, plassering av bruka i høve til kvarandre eller plassering i landskapet. Det er eit vell av slike namneledd, så ein kan ikkje ramse opp alle her, men nedanfor kjem ei oversikt over nokre vanlege former. Fordi slike ledd ikkje alltid har vorte normert, er det ofte store skilnader mellom dei ulike dialektane, så ein kan til dømes finne same namnet med former som -stog, -stoga, -stug-, stuggu, -stuggua eller -stua. I lista er berre dei formene som opptrer mest, tatt med. Former på -gard eller -garden finst jamnt over også med formene -gård og -gårder; desse er ikkje tatt med om ikkje det første leddet skil mellom målformene.

	===Himmelretningane===		===Himmelretningane===

Cnyborg på 5. nov. 2016 kl. 16:33

2016-11-05T16:33:35Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 5. nov. 2016 kl. 16:33
Linje 27:		Linje 27:
	===-staðir===		===-staðir===

	Leddet - staðir tyder «stad» og «bustad», og kan også brukast om «mjølkeplass». Dei blei brukt frå kring 400 e.Kr. til kring år 1000, særleg på [[Austlandet]] og i [[Trøndelag]], [[Vest-Agder]] og [[Rogaland]]. Det blei ~~brutk~~ i samansette namn, som det er kjend kring 2500 av. Dei har i dag endingane –sta, -st, -stå, -sto eller –stø. Forledda var gjerne personnamn, elvenamn eller trenamn.		Leddet - staðir tyder «stad» og «bustad», og kan også brukast om «mjølkeplass». Dei blei brukt frå kring 400 e.Kr. til kring år 1000, særleg på [[Austlandet]] og i [[Trøndelag]], [[Vest-Agder]] og [[Rogaland]]. Det blei brukt i samansette namn, som det er kjend kring 2500 av. Dei har i dag endingane –sta, -st, -stå, -sto eller –stø. Forledda var gjerne personnamn, elvenamn eller trenamn.

	===-setr===		===-setr===

Cnyborg: {{nn}}

2016-01-25T10:07:12Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 25. jan. 2016 kl. 10:07
Linje 91:		Linje 91:
	[[Kategori:Stedsnavn]]		[[Kategori:Stedsnavn]]
	[[Kategori:Datering]]		[[Kategori:Datering]]
			{{nn}}

Olve Utne: /* Plassering i høve til andre bruk eller i landskapet */

2015-06-02T20:49:12Z

Plassering i høve til andre bruk eller i landskapet

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 2. jun. 2015 kl. 20:49
Linje 78:		Linje 78:
	* Der hite.		* Der hite.
	* Bortigarden, Bortistua.		* Bortigarden, Bortistua.

			===Brukarnamn===

			* Pestua.
			* Olagarden, Olastua.

	==Litteratur==		==Litteratur==

Olve Utne: /* -heimr */

2015-06-02T20:45:21Z

-heimr

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 2. jun. 2015 kl. 20:45
Linje 19:		Linje 19:
	===-heimr===		===-heimr===

	Namneleddet –heimr tyder «bygd», «grend», «bustad» og kanskje «liggjestad». Dei blei særlig brukt frå byrjinga av vår tidsrekning til krign år 600/800. Dei er vanlege over heile landet, men særlig i [[Trøndelag]], [[Oppland]], [[Buskerud]] og [[Akershus]]. Det er kjend kring 1000 gardar med slike namn, alle med samansette namn. Desse har no gjerne endingane –em, -om, -øm eller –åm. Forledda er gjerne dyrenamn, plantenamn eller gudenamn.		Namneleddet –heimr tyder «bygd», «grend», «bustad» og kanskje «liggjestad». Dei blei særlig brukt frå byrjinga av vår tidsrekning til krign år 600/800. Dei er vanlege over heile landet, men særlig i [[Trøndelag]], [[Oppland]], [[Buskerud]] og [[Akershus]]. Det er kjend kring 1000 gardar med slike namn, alle med samansette namn med unntak av [[Heim (Hemne)\|Heim]] i [[Sør-Trøndelag]] og [[Heim (Sand)\|Heim]] i [[Ryfylke]]. Desse har no gjerne endingane –em, -om, -øm eller –åm. Forledda er gjerne dyrenamn, plantenamn eller gudenamn.

	===-land===		===-land===

Olve Utne: /* Plassering i høve til andre bruk eller i landskapet */

2015-06-02T20:42:15Z

Plassering i høve til andre bruk eller i landskapet

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 2. jun. 2015 kl. 20:42
Linje 73:		Linje 73:
	* Mellom, Mellem (kan truleg i nokre døme også vise til storleiken).		* Mellom, Mellem (kan truleg i nokre døme også vise til storleiken).
	* Der inne, Innistog.		* Der inne, Innistog.
	* Utistog.		* Utistog, Utigarden, Utistua.
	* Der uppe.		* Der uppe, Øvergarden, Oppistua.
	* Der nere, Der nede.		* Der nere, Der nede, Nergarden, Nigarden, Nistua.
	* Der hite.		* Der hite.
			* Bortigarden, Bortistua.

	==Litteratur==		==Litteratur==

Olve Utne: /* Gardsnamn med eitt ledd */

2015-06-02T20:40:06Z

Gardsnamn med eitt ledd

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 2. jun. 2015 kl. 20:40
Linje 7:		Linje 7:
	===Gardsnamn med eitt ledd===		===Gardsnamn med eitt ledd===

	Mange av de eldste gardsnamna hadde berre eitt ledd, som Ås, Lund, Dal, Nes osb. Gardar med slike namn ligg ofte nær det historiske sentrum for ei bygd, og er ofte den eldste garden på staden. Nokre av endingane nedanfor vart òg brukt usamansett.		Mange av de eldste gardsnamna hadde berre eitt ledd, som Ås, Lund, Dal, Nes osb. Dei fleste av desse er av indoeuropeisk opphav, men ein del stader finst det òg usamansette gardsnamn med opphav i uralske ord (Baggan, Nautan, Soløy(a) (protosamisk ''sōlōj'', 'øy; utmark')) så vel som gardsnamn som vi ikkje kjenner opphavet til (Sola, Oma, Goma). Gardar med slike namn ligg ofte nær det historiske sentrum for ei bygd, og er ofte den eldste garden på staden. Nokre av endingane nedanfor vart òg brukt usamansett.

	===-býr/bær===		===-býr/bær===

Cnyborg: /* =Himmelretningane */

2015-03-04T14:59:12Z

=Himmelretningane

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 4. mar. 2015 kl. 14:59
Linje 49:		Linje 49:
	Når ein gard vert delt, er det ofte at dei einskilde bruka framleis nyttar det opphavlege gardsnamnet, sjølv om ein også ofte finn døme på at dei skifter til eit heilt anna namn. Når dei held på det gamle namnet, vert det naudsynt med eit ekstra ledd som fortel kva for bruk ein meiner. Det ein finn mest av er namn laga ut frå himmelretningane, men dei kan også gå på storleik, alder, plassering av bruka i høve til kvarandre eller plassering i landskapet. Det er eit vell av slike namneledd, så ein kan ikkje ramse opp alle her, men nedanfor kjem ein oversikt over nokre vanlege formar. Fordi slike ledd ikkje alltid har vorte normert, er det ofte store skilnader mellom dei ulike dialektane, så ein kan til dømes finne same namnet med former som -stog, -stoga, -stug-, stuggu, -stuggua eller -stua. I lista er berre dei formane som opptrer mest tatt med. Formar på -gard eller -garden finst jamnt over også med formane -gård og -gårder; desse er ikkje tatt med om ikkje det første leddet skiljer mellom målformane.		Når ein gard vert delt, er det ofte at dei einskilde bruka framleis nyttar det opphavlege gardsnamnet, sjølv om ein også ofte finn døme på at dei skifter til eit heilt anna namn. Når dei held på det gamle namnet, vert det naudsynt med eit ekstra ledd som fortel kva for bruk ein meiner. Det ein finn mest av er namn laga ut frå himmelretningane, men dei kan også gå på storleik, alder, plassering av bruka i høve til kvarandre eller plassering i landskapet. Det er eit vell av slike namneledd, så ein kan ikkje ramse opp alle her, men nedanfor kjem ein oversikt over nokre vanlege formar. Fordi slike ledd ikkje alltid har vorte normert, er det ofte store skilnader mellom dei ulike dialektane, så ein kan til dømes finne same namnet med former som -stog, -stoga, -stug-, stuggu, -stuggua eller -stua. I lista er berre dei formane som opptrer mest tatt med. Formar på -gard eller -garden finst jamnt over også med formane -gård og -gårder; desse er ikkje tatt med om ikkje det første leddet skiljer mellom målformane.

	===Himmelretningane==		===Himmelretningane===

	Ein finn fleire variantar av nord og sør enn av aust og vest, og dette er ikkje tilfeldig. I eldre tid nytta ein mange stader mest berre nord og sør når ein skulle namngje gardane; nord dekka då alt som låg nord- og austover, medan sør dekka bruka som låg sør- og vestover.		Ein finn fleire variantar av nord og sør enn av aust og vest, og dette er ikkje tilfeldig. I eldre tid nytta ein mange stader mest berre nord og sør når ein skulle namngje gardane; nord dekka då alt som låg nord- og austover, medan sør dekka bruka som låg sør- og vestover.

Cnyborg på 4. mar. 2015 kl. 14:59

2015-03-04T14:59:00Z

@@ Linje 43: / Linje 43: @@
 ===-garðr===
 Leddet –garðr ryder «inngjerda plass» eller «gard», og kan òg tyde «gjerde». Dette er òg namn på nyare gardar, frå kring 1000 til 1350. Ulikt –ruð var det ikkje vanleg etter svartedauden. Det er kjend kring 1000 gardar med slike namn. Dei er vanlegast på [[Austlandet]] og i [[Ål kommune|Ål]]. Namna endar nå gjerne på –gar eller –går, eller på –gard/-gård der –rd uttalast som tjukk l. Forledda er gjerne personnamn eller yrkesnamn.
 ==Litteratur==
@@ Linje 50: / Linje 83: @@
 * Holmsen, Andreas: ''Norges historie. Fra de eldste tider til 1660'', Oslo 1939
- [[Kategori:Stedsnavn]]
+[[Kategori:Stedsnavn]]
 [[Kategori:Datering]]