Gunhild Larsgard (1909–1993) - Sideversjonshistorikk

Olve Utne på 15. aug. 2023 kl. 15:03

2023-08-15T15:03:18Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 15. aug. 2023 kl. 15:03
Linje 1:		Linje 1:
	~~[[Fil:~~Gunhild portrettI 1981 MG 9147.jpg~~\|miniatyr~~\|Gunhild Larsgard, ugift, stelte heime, tenestjente, storprodusent av brunost, kvitost og smør, dronning i eige rike: Randen gard i Hovet/Hallingdal på 950 moh., 7 km til nemmaste granne. 1981. ~~Foto:~~ Joronn Sagen Engen, 1981~~. \|alt=]]~~		{{thumb\|Gunhild portrettI 1981 MG 9147.jpg\|Gunhild Larsgard, ugift, stelte heime, tenestjente, storprodusent av brunost, kvitost og smør, dronning i eige rike: Randen gard i Hovet/Hallingdal på 950 moh., 7 km til nemmaste granne. 1981.\|Joronn Sagen Engen\|1981}}
	'''[[Gunhild Larsgard (~~1908–1993~~)\|Gunhild Larsgard]]''' (fødd 3. august 1909 i fjellbygda [[Hovet (Hol)\|Hovet]] i [[Hol kommune]] i [[Hallingdal]], død 29. september 1993 i bygda Hol, Hol kommune) var tenestjente, budeie, og dronning i eige rike. Ho gjorde ein stor innsats under andre verdskrigen.		'''[[Gunhild Larsgard (1909–1993)\|Gunhild Larsgard]]''' (fødd 3. august 1909 i fjellbygda [[Hovet (Hol)\|Hovet]] i [[Hol kommune]] i [[Hallingdal]], død 29. september 1993 i bygda Hol, Hol kommune) var tenestjente, budeie, og dronning i eige rike. Ho gjorde ein stor innsats under andre verdskrigen.

	Foreldra var Birgit Pålsdotter og Hans Larsson Larsgard. Dei var bønder. Gunhild var nummer fire i ein syskjenflokk på seks, og den yngste av tre jenter. I 1915 flytta ho, seks år gamal, med familien til fjellgarden Randen som låg kring sju kilometer frå Hovet. Ho gjekk på skule i Nord-Hovet. Storesystrene etablerte seg utanfor bygda. Mor hennar døydde i 1941, far følgde etter i 1949. Ein bror drukna i 1947. Den yngste broren sette seg ned i Hovet. Det vart eldste bror hennar, Pål, som held fram som bonde på Randen. Saman lyfta Gunhild og Pål arven etter far og mor, men utan brorfamilien i bygda vore det ikkje mogleg drifte garden. I 1986 flytta dei til bygdars att, for godt. Den siste tida budde Gunhild på aldersheimen i grannebygda Hol, der ho døydde 29. september 1993.		Foreldra var Birgit Pålsdotter og Hans Larsson Larsgard. Dei var bønder. Gunhild var nummer fire i ein syskjenflokk på seks, og den yngste av tre jenter. I 1915 flytta ho, seks år gamal, med familien til fjellgarden Randen som låg kring sju kilometer frå Hovet. Ho gjekk på skule i Nord-Hovet. Storesystrene etablerte seg utanfor bygda. Mor hennar døydde i 1941, far følgde etter i 1949. Ein bror drukna i 1947. Den yngste broren sette seg ned i Hovet. Det vart eldste bror hennar, Pål, som held fram som bonde på Randen. Saman lyfta Gunhild og Pål arven etter far og mor, men utan brorfamilien i bygda vore det ikkje mogleg drifte garden. I 1986 flytta dei til bygdars att, for godt. Den siste tida budde Gunhild på aldersheimen i grannebygda Hol, der ho døydde 29. september 1993.

Marianne Wiig: Lagt inn justerte tall + avsnitt om grunnlag for tallene i tabell 1

2023-08-10T10:35:24Z

Lagt inn justerte tall + avsnitt om grunnlag for tallene i tabell 1

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 10. aug. 2023 kl. 10:35
Linje 154:		Linje 154:
	\|-		\|-
	\|Smør		\|Smør
	\| 70 kg		\| 140 kg
	\| ~~3 500~~ kg		\| 7000 kg
	\|}		\|}
	''Kjelde: Stipuleringar gjort av Eva Almhjell i samråd med kunnige fjellbønder, ~~2023~~.''		''Kjelde: Stipuleringar gjort av Eva Almhjell i samråd med kunnige fjellbønder juni 2023 og korrigert etter innspel frå lesarar august 2023. I følgje innspela ligg årsavdråtten av ei telemarkskyr ligg på 1500-2000 liter, meir enn dobbelt så mykje som fyrst anslått. Tala for mjølkemengde og smørproduksjon er justert i tråd med dette.''

	Tala i tabell 1 er berre peikepinnar på kvinneproduksjon på ein fjellgard der korkje det store eller det nye hamskiftet i landbruket nådde heilt fram, slik vi alt har vore inne på, men dei kan kanskje også vera ein indikator på kva tenestjenter og gardbrukarkoner har bidratt med i fjellbygdenes sjølvberging og generelle samfunnsutvikling.

			Tala i tabell 1 er peikepinnar på kvinneproduksjon på ein fjellgard der korkje det store eller det nye hamskiftet i landbruket nådde heilt fram, slik vi alt har vore inne på, men dei kan kanskje også vera ein indikator på kva tenestjenter og gardbrukarkoner har bidratt med i fjellbygdenes sjølvberging og generelle samfunnsutvikling.

			=== Grunnlag for tala i tabell 1===
			I stipuleringane, som går over ein 50 års periode (1936-1986), legg vi til grunn eit gjennomsnitt for det dyra yt. Utan å ta eit slikt grovt grep, sit ein fast i detaljane. Vi tek utgangspunkt i tre mjølkekyr og 25 geiter som mjølkar. Dei beitar fire månader i året (juni, juli, august og september, rekna til 120 dagar), og står stort sett inne resten av året. Dyra er vårbær, og gir dermed mest mjølk om sommaren, og noko mindre utover seinhausten. Om vinteren er dei fleste drektige. Vi prøver også ta omsyn til at mjølkemengda truleg auka då dei tok til å bruke kraftfór på Randen, kring 1952-53. Kyrne lar vi i gjennomsnitt årleg yte 2,5 liter kvar, 1,25 l morgon og 1,25 l kveld. Geitene lar vi yte i gjennomsnitt 0,5 liter pr. geit dagleg (morgon+kveld). Året lar vi ha 300 mjølkedagar.

			====Ku - smør====
			3 kyr som kvar mjølkar 2,5 l dagleg i 300 dagar gir 2250 l mjølk årleg. Til fråtrekk reknar vi 90 l kalvedrikke og mjølk til matstell mv., og sit att med kring 2 160 l kumjølk i året. 10 l mjølk gir 1 liter fløyte, dvs. 216 l fløyte. Det går med 2,5 l fløyte til ein kilo smør. Eit grovt overslag gir kring 70-80 kg smør i året.

			På 50 år produserte Gunhild kring 3500-4000 kg smør.

			====Geit – brun- og kvit ost====
			Vi reknar at 25 geiter yt i gjennomsnitt 0.5 l pr. geit dagleg i 300 dagar. Det gir 3750 l geitemjølk i året. Så reknar vi kring 50 kokingar i året, og for kvar koking går det med kring 80 l geitemjølk. 12 l mjølk gir kring 1 kg brunost. Det gir kring 312 kg brunost årleg.

			Kvar koking ga ein kvitost på kring 5-7 kg. Med 50 kokingar i året gir det kring 250 kg kvit geitost, eller 12 500 kg på 50 år.

			På 50 år produserte Gunhild kring 15 600 kg brunost og 12 500 kg kvitost.

			===Produksjonen til Mari Lisleslett ===
	Mari Lisleslett (1881-1967) sat heile sommaren i 32 år på ein støl i Lein/Strandavatnet. Ho hadde 50-60 geiter og 7-8 kyr og dreiv mest med geitostproduksjon. Mari laga jamnleg 8-10 kg geitost om dagen, heiter det hjå Reinton (Hol V, s. 168-169). Dette var sommaravdråtten på ein støl. Lik Gunhild og mange andre gardkjæringar var ho ei drivande kraft i bygdelivet.		Mari Lisleslett (1881-1967) sat heile sommaren i 32 år på ein støl i Lein/Strandavatnet. Ho hadde 50-60 geiter og 7-8 kyr og dreiv mest med geitostproduksjon. Mari laga jamnleg 8-10 kg geitost om dagen, heiter det hjå Reinton (Hol V, s. 168-169). Dette var sommaravdråtten på ein støl. Lik Gunhild og mange andre gardkjæringar var ho ei drivande kraft i bygdelivet.

Linje 207:		Linje 224:
	Jordbrukssamfunnet i Norge endra seg radikalt etter krigen,<ref>Almås 2023</ref> men på Randen var alt ved det gamle. Syskjenparet kunne ikkje ha drive garden utan kvarandre. Dei dreiv etter gamle tradisjonar og la den tradisjonelle arbeidsdelinga i fjellbygda til grunn, men ingen grenser var så faste at ikkje skrantande helse tvang fram samarbeid på tvers av den tradisjonelle arbeidsdelinga, som til dømes at Pål var med i fjøset, der kvinnene i all tid hadde rådd grunnen. Best var det om ingen såg det...		Jordbrukssamfunnet i Norge endra seg radikalt etter krigen,<ref>Almås 2023</ref> men på Randen var alt ved det gamle. Syskjenparet kunne ikkje ha drive garden utan kvarandre. Dei dreiv etter gamle tradisjonar og la den tradisjonelle arbeidsdelinga i fjellbygda til grunn, men ingen grenser var så faste at ikkje skrantande helse tvang fram samarbeid på tvers av den tradisjonelle arbeidsdelinga, som til dømes at Pål var med i fjøset, der kvinnene i all tid hadde rådd grunnen. Best var det om ingen såg det...

	===Gamal jente i Hovet ===		===Gamal jente i Hovet ===
	«Kvinne, ugift, steller heime»... I bygda vart denne gruppa kvinner omtala som «gamal jente», eller attegløyme, ei som vart gåande utan å bli gift, ei ingen ville ha, kanskje. Stas var det ikkje, vera attegløyme eller gamal jente. Det var helst noko skamme seg over. Men historiene bak kunne vera av mange slag. Demografiske forhold, med kvinneoverskot, spelte ein rolle. Krig og dyrtid under fyrste verdskrigen, børskrakk og massearbeidsløyse i mellomkrigstida, og tronge tider etter krigen spelte inn.		«Kvinne, ugift, steller heime»... I bygda vart denne gruppa kvinner omtala som «gamal jente», eller attegløyme, ei som vart gåande utan å bli gift, ei ingen ville ha, kanskje. Stas var det ikkje, vera attegløyme eller gamal jente. Det var helst noko skamme seg over. Men historiene bak kunne vera av mange slag. Demografiske forhold, med kvinneoverskot, spelte ein rolle. Krig og dyrtid under fyrste verdskrigen, børskrakk og massearbeidsløyse i mellomkrigstida, og tronge tider etter krigen spelte inn.

Linje 214:		Linje 231:
	Historiene kunne spenne frå vilja innsats i eigen barndomsheim, til glede og nytte for den som ga og den som fekk, og til den som kjende seg pressa inn i ein rolle ho helst ville slept, og som vart eit anna liv enn det ho drøymde om, kanskje.		Historiene kunne spenne frå vilja innsats i eigen barndomsheim, til glede og nytte for den som ga og den som fekk, og til den som kjende seg pressa inn i ein rolle ho helst ville slept, og som vart eit anna liv enn det ho drøymde om, kanskje.

	=== Hovet: 50 gardar, 10 gamle jenter – etter krigen ===		===Hovet: 50 gardar, 10 gamle jenter – etter krigen ===
	Gunhild Larsgard si historie er hennar eigen, men i rollen som «kvinne, ugift, steller heime» var ho ei av mange. Til dømes kan ein telle ti gamle jenter berre i den vesle jordbruksbygda Hovet med kring 50 gardsbruk frå midt på 1940-talet fram mot 1960. Dette er overslag basert på bygdebøkene og lokalkunnskap. Med andre ord er kunnskapen der, men den er ikkje komponert med tanke på å synleggjera innsatsen frå dei ugifte kvinnene.		Gunhild Larsgard si historie er hennar eigen, men i rollen som «kvinne, ugift, steller heime» var ho ei av mange. Til dømes kan ein telle ti gamle jenter berre i den vesle jordbruksbygda Hovet med kring 50 gardsbruk frå midt på 1940-talet fram mot 1960. Dette er overslag basert på bygdebøkene og lokalkunnskap. Med andre ord er kunnskapen der, men den er ikkje komponert med tanke på å synleggjera innsatsen frå dei ugifte kvinnene.

Linje 221:		Linje 238:
	Som nemnt ser det ut til å ha vore eit mål for gamle Hans Larsgard at garden Randen skulle drivast av tre brødre i lag. Slik gjekk det ikkje, som vi har sett. I praksis vart Randen likevel eit familieprosjekt som involverte broren i bygda og hans familie, i tillegg til dei to på Randen. Det var broren [[Hans Larsgård (1916–1993)\|Hans]], og etterkvart også brorsonen, Bjørn Larsgard, som tok seg av transportarbeidet, var med å sette garden i tidsmessig stand, fekk lagt opp radiosamband og som var aktivt med i høyonn og anna onnearbeid. Bror Hans var det også som sette opp hus til syskjena på Randen i bygda. For også på Randen måtte den lange arbeidsdagen til slutt ein ende ta.		Som nemnt ser det ut til å ha vore eit mål for gamle Hans Larsgard at garden Randen skulle drivast av tre brødre i lag. Slik gjekk det ikkje, som vi har sett. I praksis vart Randen likevel eit familieprosjekt som involverte broren i bygda og hans familie, i tillegg til dei to på Randen. Det var broren [[Hans Larsgård (1916–1993)\|Hans]], og etterkvart også brorsonen, Bjørn Larsgard, som tok seg av transportarbeidet, var med å sette garden i tidsmessig stand, fekk lagt opp radiosamband og som var aktivt med i høyonn og anna onnearbeid. Bror Hans var det også som sette opp hus til syskjena på Randen i bygda. For også på Randen måtte den lange arbeidsdagen til slutt ein ende ta.

	==Til bygdars – for godt ==		==Til bygdars – for godt==
	[[Fil:Gravstøtte Margit, Pål, Gunhild IMG 8859.jpg\|miniatyr\|Her kviler Gunhild Larsgard (1909-1993) saman med bror Pål og syster Margit på Hovet kyrkjegard. Foto: Eva Almhjell, 2023. \|alt=]]		[[Fil:Gravstøtte Margit, Pål, Gunhild IMG 8859.jpg\|miniatyr\|Her kviler Gunhild Larsgard (1909-1993) saman med bror Pål og syster Margit på Hovet kyrkjegard. Foto: Eva Almhjell, 2023. \|alt=]]
	[[Fil:Kyrkja i Hovet EA-foto IMG 3039.jpg\|miniatyr\|Kyrkja i Hovet. Foto: Eva Almhjell, 2023.]]		[[Fil:Kyrkja i Hovet EA-foto IMG 3039.jpg\|miniatyr\|Kyrkja i Hovet. Foto: Eva Almhjell, 2023.]]
Linje 230:		Linje 247:
	Gardsdrift etter gamlemåten, og ti-år med same slitet tok på, og den ein gong så sterke og staselege budeia, dronninga i eige rike, fekk tunge helseplager. Men den djupe respekten for dyr og menneskje, og klokskapen, beheld ho til det siste.		Gardsdrift etter gamlemåten, og ti-år med same slitet tok på, og den ein gong så sterke og staselege budeia, dronninga i eige rike, fekk tunge helseplager. Men den djupe respekten for dyr og menneskje, og klokskapen, beheld ho til det siste.

	=== Sitt eige rom===		===Sitt eige rom===
	I bygda flytta dei inn i nytt hus, med store, lyse rom, elektrisk oppvarming, eit lettstelt kjøkken, og soverom til kvar av dei tre. For fyrste gong i livet fekk Gunhild sitt eige rom. Syster Margit, diakonissa, stod både for stell i heimen og sjukepleie for syskjena sine til ho tok kvelden i 1990. Pål døydde i 1994. I 1993 var livet til endes for bror Hans, og same året kom Gunhild Larsgard på gamleheimen i grannebygda Hol. Der somna ho stille inn 29. september same året.		I bygda flytta dei inn i nytt hus, med store, lyse rom, elektrisk oppvarming, eit lettstelt kjøkken, og soverom til kvar av dei tre. For fyrste gong i livet fekk Gunhild sitt eige rom. Syster Margit, diakonissa, stod både for stell i heimen og sjukepleie for syskjena sine til ho tok kvelden i 1990. Pål døydde i 1994. I 1993 var livet til endes for bror Hans, og same året kom Gunhild Larsgard på gamleheimen i grannebygda Hol. Der somna ho stille inn 29. september same året.

Linje 238:		Linje 255:
	<references />		<references />

	==Kjelder ==		==Kjelder==

	* Almhjell, Eva og Jørn Øyrehagen Sunde: ''Anne Sletto''. Eit kvinneportrett. Utg. Boksmia. 2015. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2021072648051}}.		*Almhjell, Eva og Jørn Øyrehagen Sunde: ''Anne Sletto''. Eit kvinneportrett. Utg. Boksmia. 2015. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2021072648051}}.
	*Agerholt, Anna Caspari. ''Den'' ''norske kvinnebevegelses historie''. Utg. Gyldendal. 1937. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2008041500046}}.		*Agerholt, Anna Caspari. ''Den'' ''norske kvinnebevegelses historie''. Utg. Gyldendal. 1937. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2008041500046}}.
	*Dale, Kristin: «Bondekoner – jordbrukets arme riddere?». I: Berit Brandth og Berit Verstad (red.): ''Kvinneliv i landbruket''. Utg. Landbruksforlaget. 1993. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2008011501072\|side=80}}.		*Dale, Kristin: «Bondekoner – jordbrukets arme riddere?». I: Berit Brandth og Berit Verstad (red.): ''Kvinneliv i landbruket''. Utg. Landbruksforlaget. 1993. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2008011501072\|side=80}}.
Linje 263:		Linje 280:
	*Trine Lilleslåtten, bonde og osteprodusent, Jacopsplass i Skurdalen. Ho lærte lage ost av Gunhild Larsgard.		*Trine Lilleslåtten, bonde og osteprodusent, Jacopsplass i Skurdalen. Ho lærte lage ost av Gunhild Larsgard.

	== Eksterne ressursar ==		==Eksterne ressursar==

	* Almhjell, Eva: Var usynlege, tok tunge lyft. I: ''Hallingdølen 2023.07.22'', s. 20-25. {{nb.no\|NBN:no-nb_digavis_hallingdolen_null_null_20230722_85_85_1}}.		*Almhjell, Eva: Var usynlege, tok tunge lyft. I: ''Hallingdølen 2023.07.22'', s. 20-25. {{nb.no\|NBN:no-nb_digavis_hallingdolen_null_null_20230722_85_85_1}}.
	{{DEFAULTSORT:Larsgard, Gunhild}}		{{DEFAULTSORT:Larsgard, Gunhild}}
	[[Kategori:Personer]]		[[Kategori:Personer]]

Marianne Wiig: Lenke til artikkel om Gunhild L. i Hallingdølen, basert på wikiartikkelen

2023-07-31T08:29:02Z

Lenke til artikkel om Gunhild L. i Hallingdølen, basert på wikiartikkelen

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 31. jul. 2023 kl. 08:29
Linje 262:		Linje 262:
	*Ola Ruud, f.d. mjølkebonde i Hovet		*Ola Ruud, f.d. mjølkebonde i Hovet
	*Trine Lilleslåtten, bonde og osteprodusent, Jacopsplass i Skurdalen. Ho lærte lage ost av Gunhild Larsgard.		*Trine Lilleslåtten, bonde og osteprodusent, Jacopsplass i Skurdalen. Ho lærte lage ost av Gunhild Larsgard.

			== Eksterne ressursar ==

			* Almhjell, Eva: Var usynlege, tok tunge lyft. I: ''Hallingdølen 2023.07.22'', s. 20-25. {{nb.no\|NBN:no-nb_digavis_hallingdolen_null_null_20230722_85_85_1}}.
	{{DEFAULTSORT:Larsgard, Gunhild}}		{{DEFAULTSORT:Larsgard, Gunhild}}
	[[Kategori:Personer]]		[[Kategori:Personer]]

Marianne Wiig: rettet årstall i bildetekst

2023-07-31T08:10:18Z

rettet årstall i bildetekst

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 31. jul. 2023 kl. 08:10
Linje 50:		Linje 50:
	[[Fil:Randen, 950 moh. heimevernsenter i Hovet under krigen, påska 1945.JPG\|miniatyr\|Garden Randen, 950 moh., 7 km til nemmaste granne, påska 1945. Snøen dølgjer store arbeidsrøyser og lange dreneringsgrøfter. Ukjent fotograf. \|alt=]]		[[Fil:Randen, 950 moh. heimevernsenter i Hovet under krigen, påska 1945.JPG\|miniatyr\|Garden Randen, 950 moh., 7 km til nemmaste granne, påska 1945. Snøen dølgjer store arbeidsrøyser og lange dreneringsgrøfter. Ukjent fotograf. \|alt=]]
	[[Fil:Randen m hytte og nytt fjøs. HD 22.12.84 Resized 20230531 201940.jpg\|miniatyr\|Garden Randen, 950 moh., i Hovet i Hallingdal, kring 1975. Ukjent fotograf. ]]		[[Fil:Randen m hytte og nytt fjøs. HD 22.12.84 Resized 20230531 201940.jpg\|miniatyr\|Garden Randen, 950 moh., i Hovet i Hallingdal, kring 1975. Ukjent fotograf. ]]
	[[Fil:Randen kring 1920 med f.v. Lars, Gunhild, mor Birgit, far Hans, Margit og Hans Larsgard.JPG\|miniatyr\|Randen gard ~~kring 1920~~ med f.v. Lars, Gunhild, mor Birgit, far Hans, Margit og Hans Larsgard framma våningshuset. Ukjent fotograf. \|alt=]]		[[Fil:Randen kring 1920 med f.v. Lars, Gunhild, mor Birgit, far Hans, Margit og Hans Larsgard.JPG\|miniatyr\|Randen gard 1930-35 med f.v. Lars, Gunhild, mor Birgit, far Hans, Margit og Hans Larsgard framma våningshuset. Ukjent fotograf. \|alt=]]

	===Garden ===		===Garden ===

Eva Almhjell: Lagt til info om Mari Lisleslett og skrive meg sjølv inn som kjelde

2023-07-17T09:20:56Z

Lagt til info om Mari Lisleslett og skrive meg sjølv inn som kjelde

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 17. jul. 2023 kl. 09:20
Linje 160:		Linje 160:

	Tala i tabell 1 er berre peikepinnar på kvinneproduksjon på ein fjellgard der korkje det store eller det nye hamskiftet i landbruket nådde heilt fram, slik vi alt har vore inne på, men dei kan kanskje også vera ein indikator på kva tenestjenter og gardbrukarkoner har bidratt med i fjellbygdenes sjølvberging og generelle samfunnsutvikling.		Tala i tabell 1 er berre peikepinnar på kvinneproduksjon på ein fjellgard der korkje det store eller det nye hamskiftet i landbruket nådde heilt fram, slik vi alt har vore inne på, men dei kan kanskje også vera ein indikator på kva tenestjenter og gardbrukarkoner har bidratt med i fjellbygdenes sjølvberging og generelle samfunnsutvikling.

			Mari Lisleslett (1881-1967) sat heile sommaren i 32 år på ein støl i Lein/Strandavatnet. Ho hadde 50-60 geiter og 7-8 kyr og dreiv mest med geitostproduksjon. Mari laga jamnleg 8-10 kg geitost om dagen, heiter det hjå Reinton (Hol V, s. 168-169). Dette var sommaravdråtten på ein støl. Lik Gunhild og mange andre gardkjæringar var ho ei drivande kraft i bygdelivet.

	===Bera vatn og bera ved===		===Bera vatn og bera ved===
Linje 254:		Linje 256:
	===Muntlege kjelder===		===Muntlege kjelder===

			*Eva Almhjell, som var gjetslejente under Randen somrane 1956-58 og livslang ven av Gunhild Larsgard.
	*Bjørn Larsgard, Hovet, sonen til Hans H. og far til Siv, har stilt bilder til disposisjon		*Bjørn Larsgard, Hovet, sonen til Hans H. og far til Siv, har stilt bilder til disposisjon
	*Siv Therese Aaker Larsgard, eigar av Randen, Hovet		*Siv Therese Aaker Larsgard, eigar av Randen, Hovet

Eva Almhjell på 16. jul. 2023 kl. 17:39

2023-07-16T17:39:59Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 16. jul. 2023 kl. 17:39
Linje 38:		Linje 38:
	Solhjell viser at for tenestjentene i fjellbygdene i Hol førte ny teknologi til at det i fyrste omgang vart meir arbeid for dei ute i onnene. Til dømes måtte dei raka og breie ikkje berre etter ein, to kanskje tre, slåttekarar med langljå, men etter ei hesteslåmaskin med mykje større kapasitet. Og det utan at dei fekk mindre å «stelle med» inne. Teknologiske nyvinningar innan tenestjentene eller bondekonene sine arbeidsområder kom fleire tiår etter arbeidssparande teknologi på mennene sine arbeidsområder.<ref>Solhjell 2000</ref>		Solhjell viser at for tenestjentene i fjellbygdene i Hol førte ny teknologi til at det i fyrste omgang vart meir arbeid for dei ute i onnene. Til dømes måtte dei raka og breie ikkje berre etter ein, to kanskje tre, slåttekarar med langljå, men etter ei hesteslåmaskin med mykje større kapasitet. Og det utan at dei fekk mindre å «stelle med» inne. Teknologiske nyvinningar innan tenestjentene eller bondekonene sine arbeidsområder kom fleire tiår etter arbeidssparande teknologi på mennene sine arbeidsområder.<ref>Solhjell 2000</ref>

	Norge vart eit fritt land ~~seks~~ år før Gunhild kom til verda. Ho var småjente då fyrste verdskrigen rasa, men mens dette var ein krig langt borte, kom Gunhild til å stå midt oppe i andre verdskrigen 1940–45. Meir om det under.		Norge vart eit fritt land fire år før Gunhild kom til verda. Ho var småjente då fyrste verdskrigen rasa, men mens dette var ein krig langt borte, kom Gunhild til å stå midt oppe i andre verdskrigen 1940–45. Meir om det under.

	1900-talet var Gunhild Larsgard si tid, men hamskifta, det store og det nye, nådde ikkje heilt fram til fjellgarden Randen. Arbeidsinnsatsen gjekk knapt ned, slik trenden var på landsbasis. Ingen hender vart frigjorde her, men slitet vart noko redusert dei aller siste åra før dei flytta til bygdars. Etter krigens fyrste stramme år, fekk folk meir kontantar mellom hendene, og med det betra marknadstilhøva seg for gardsprodukta frå Randen. Dette er i grove trekk rammene om Gunhild Larsgards liv og arbeidsinnsats.		1900-talet var Gunhild Larsgard si tid, men hamskifta, det store og det nye, nådde ikkje heilt fram til fjellgarden Randen. Arbeidsinnsatsen gjekk knapt ned, slik trenden var på landsbasis. Ingen hender vart frigjorde her, men slitet vart noko redusert dei aller siste åra før dei flytta til bygdars. Etter krigens fyrste stramme år, fekk folk meir kontantar mellom hendene, og med det betra marknadstilhøva seg for gardsprodukta frå Randen. Dette er i grove trekk rammene om Gunhild Larsgards liv og arbeidsinnsats.

Eva Almhjell på 16. jul. 2023 kl. 17:33

2023-07-16T17:33:24Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 16. jul. 2023 kl. 17:33
Linje 23:		Linje 23:
	Skremande var det visst då anleggsarbeidarane markerte 1. mai 1946 med raude faner og norske flagg, hornmusikk og hundrevis av festkledde busar med koner og ungar i langt tog gjennom bygda, der bønder sto i arbeidsklede og spreidde møkk på jordene, slik den lokale skribenten Embrik Skøro skildrar det i Hallingdølen (udatert).		Skremande var det visst då anleggsarbeidarane markerte 1. mai 1946 med raude faner og norske flagg, hornmusikk og hundrevis av festkledde busar med koner og ungar i langt tog gjennom bygda, der bønder sto i arbeidsklede og spreidde møkk på jordene, slik den lokale skribenten Embrik Skøro skildrar det i Hallingdølen (udatert).

	Anleggsarbeidarane skapte store verdiar i fjellbygda. Det kom også bøndene til gode. Med vasskraftutbygginga fekk dei råd til å vera med på dei store hamskifta. Hesteslåmaskiner og hesteriver kom i bruk, og ny politisk ~~tekning~~ med [[Arbeiderpartiet]] sitt inntog og styrka stilling i kommunalpolitikken.		Anleggsarbeidarane skapte store verdiar i fjellbygda. Det kom også bøndene til gode. Med vasskraftutbygginga fekk dei råd til å vera med på dei store hamskifta. Hesteslåmaskiner og hesteriver kom i bruk, og ny politisk tenking med [[Arbeiderpartiet]] sitt inntog og styrka stilling i kommunalpolitikken.

	På Randen fekk dei direkte føling med utbygginga, då tunellarbeidet gjekk føre seg rett utanfor stuguglaset deira. Anleggsfolka sette pris på og kjøpte produkta Gunhild laga: Kvit og brun ost, smør, fløyte og rumme. Hesteslåmaskina gjorde nytte for seg på flataste delen av jordet på fjellgarden.		På Randen fekk dei direkte føling med utbygginga, då tunellarbeidet gjekk føre seg rett utanfor stuguglaset deira. Anleggsfolka sette pris på og kjøpte produkta Gunhild laga: Kvit og brun ost, smør, fløyte og rumme. Hesteslåmaskina gjorde nytte for seg på flataste delen av jordet på fjellgarden.

Marianne Wiig: /* Stelle heime – osteproduksjon */ ekstra bilde

2023-07-16T15:17:15Z

Stelle heime – osteproduksjon: ekstra bilde

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 16. jul. 2023 kl. 15:17
Linje 75:		Linje 75:
	===Stelle heime – osteproduksjon===		===Stelle heime – osteproduksjon===
	[[Fil:Ysting av kvitost 1984.png\|miniatyr\|Gunhild Larsgard yster kvitost på Randen. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]		[[Fil:Ysting av kvitost 1984.png\|miniatyr\|Gunhild Larsgard yster kvitost på Randen. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]
			[[Fil:Geitost.png\|miniatyr\|Kvit geitost mellomlagrast i stugutemperatur før langtidslagring på hyller med rett bakterieflora i kjellartemperatur. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]
	[[Fil:Primrøring 1982.png\|miniatyr\|Brunostmassen er i røringa. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]		[[Fil:Primrøring 1982.png\|miniatyr\|Brunostmassen er i røringa. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]
	[[Fil:Brunostmassen er i reiinga 1984 edited-1.png\|miniatyr\|Reiing av brunostmassen før den kjem i osteformer. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]		[[Fil:Brunostmassen er i reiinga 1984 edited-1.png\|miniatyr\|Reiing av brunostmassen før den kjem i osteformer. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]
	~~[[Fil:Geitost.png\|miniatyr\|Kvit geitost mellomlagrast i stugutemperatur før langtidslagring på hyller med rett bakterieflora i kjellartemperatur. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]~~
	Osteproduksjonen tok mykje av Gunhild si tid i sommarhalvåret. Fyrst kom ostekjelen på kjelringen (vedafyra rund omn med ringar på toppen). Den var sjølvsagt gullande rein. Så var det å nøre opp eit lite bål under kjelen. Temperaturen på mjølka skulle vera kring 35 grader før løypa kom i. Den skilde ut ostemassen (den faste delen i mjølka). Kraftig omrøring, og så skulle alt stå roleg til det tjukke i mjølka sank til botnars. Ostemassen vart så hatt i ostebalu med gastørkle i for at mysu skulle renne vel av. Ostebalu stod på ei kluft, ei grein som var naturleg delt i to og som låg på tvers over ostekjelen.		Osteproduksjonen tok mykje av Gunhild si tid i sommarhalvåret. Fyrst kom ostekjelen på kjelringen (vedafyra rund omn med ringar på toppen). Den var sjølvsagt gullande rein. Så var det å nøre opp eit lite bål under kjelen. Temperaturen på mjølka skulle vera kring 35 grader før løypa kom i. Den skilde ut ostemassen (den faste delen i mjølka). Kraftig omrøring, og så skulle alt stå roleg til det tjukke i mjølka sank til botnars. Ostemassen vart så hatt i ostebalu med gastørkle i for at mysu skulle renne vel av. Ostebalu stod på ei kluft, ei grein som var naturleg delt i to og som låg på tvers over ostekjelen.

Marianne Wiig: /* Stelle heime – osteproduksjon */

2023-07-16T15:16:25Z

Stelle heime – osteproduksjon

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 16. jul. 2023 kl. 15:16
Linje 77:		Linje 77:
	[[Fil:Primrøring 1982.png\|miniatyr\|Brunostmassen er i røringa. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]		[[Fil:Primrøring 1982.png\|miniatyr\|Brunostmassen er i røringa. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]
	[[Fil:Brunostmassen er i reiinga 1984 edited-1.png\|miniatyr\|Reiing av brunostmassen før den kjem i osteformer. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]		[[Fil:Brunostmassen er i reiinga 1984 edited-1.png\|miniatyr\|Reiing av brunostmassen før den kjem i osteformer. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]
			[[Fil:Geitost.png\|miniatyr\|Kvit geitost mellomlagrast i stugutemperatur før langtidslagring på hyller med rett bakterieflora i kjellartemperatur. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]
	Osteproduksjonen tok mykje av Gunhild si tid i sommarhalvåret. Fyrst kom ostekjelen på kjelringen (vedafyra rund omn med ringar på toppen). Den var sjølvsagt gullande rein. Så var det å nøre opp eit lite bål under kjelen. Temperaturen på mjølka skulle vera kring 35 grader før løypa kom i. Den skilde ut ostemassen (den faste delen i mjølka). Kraftig omrøring, og så skulle alt stå roleg til det tjukke i mjølka sank til botnars. Ostemassen vart så hatt i ostebalu med gastørkle i for at mysu skulle renne vel av. Ostebalu stod på ei kluft, ei grein som var naturleg delt i to og som låg på tvers over ostekjelen.		Osteproduksjonen tok mykje av Gunhild si tid i sommarhalvåret. Fyrst kom ostekjelen på kjelringen (vedafyra rund omn med ringar på toppen). Den var sjølvsagt gullande rein. Så var det å nøre opp eit lite bål under kjelen. Temperaturen på mjølka skulle vera kring 35 grader før løypa kom i. Den skilde ut ostemassen (den faste delen i mjølka). Kraftig omrøring, og så skulle alt stå roleg til det tjukke i mjølka sank til botnars. Ostemassen vart så hatt i ostebalu med gastørkle i for at mysu skulle renne vel av. Ostebalu stod på ei kluft, ei grein som var naturleg delt i to og som låg på tvers over ostekjelen.

Marianne Wiig: tar ut bilde

2023-07-13T13:51:30Z

tar ut bilde

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 13. jul. 2023 kl. 13:51
Linje 118:		Linje 118:
	[[Fil:Pål Larsgard med langljå på Randen 1984.JPG\|miniatyr\|Pål Larsgard med langljå i slåtten på Randen 1984. Foto: Bjørn Larsgard. ]]		[[Fil:Pål Larsgard med langljå på Randen 1984.JPG\|miniatyr\|Pål Larsgard med langljå i slåtten på Randen 1984. Foto: Bjørn Larsgard. ]]
	[[Fil:Gunhild og Margit.JPG\|miniatyr\|Gunhild (t.v.) og Margit Larsgard set høysåter på Randen i 1920-30-åra. Ukjent fotograf. ]]		[[Fil:Gunhild og Margit.JPG\|miniatyr\|Gunhild (t.v.) og Margit Larsgard set høysåter på Randen i 1920-30-åra. Ukjent fotograf. ]]
	~~[[Fil:Høyonn IMG 4328.jpg\|miniatyr\|Høyonn på gamalt vis. Foto: Bjørn Larsgard, 1984.]]~~
	Til det å stelle heime høyrde for visst den travle onnetide om sommaren. Slåtten tok Pål for hand, med langljå eller tohending (reidskap for to hender), i 1950-åra, unntatt dei flataste delane av jordene. Der vart hesten sett i arbeid med slåmaskin. Graset vart lagt på hesjatråd i lange hesjer, og køyrt inn med høyvogn. Der ein ikkje kom til med langljå, nytta Gunhild stuttorv (kortskafta ljå eller einhending), slik som mellom steinane på dei brattare delane av jordet, der grasstråa til slutt vart plukka for hand for å få med alt. Mange år seinare vart hesteslåmaskina avløyst av ei tohjula motorslåmaskin.		Til det å stelle heime høyrde for visst den travle onnetide om sommaren. Slåtten tok Pål for hand, med langljå eller tohending (reidskap for to hender), i 1950-åra, unntatt dei flataste delane av jordene. Der vart hesten sett i arbeid med slåmaskin. Graset vart lagt på hesjatråd i lange hesjer, og køyrt inn med høyvogn. Der ein ikkje kom til med langljå, nytta Gunhild stuttorv (kortskafta ljå eller einhending), slik som mellom steinane på dei brattare delane av jordet, der grasstråa til slutt vart plukka for hand for å få med alt. Mange år seinare vart hesteslåmaskina avløyst av ei tohjula motorslåmaskin.

Linje 192:		Linje 191:
	Ein skal ikkje vente at det i bygdebøker blir gjort så nøye greie for kvinnearbeidet som det ein kan gjera i eit minneportrett, men tal som kunne samanliknast med mennene sin arbeidsinnsats vore fint hatt med.		Ein skal ikkje vente at det i bygdebøker blir gjort så nøye greie for kvinnearbeidet som det ein kan gjera i eit minneportrett, men tal som kunne samanliknast med mennene sin arbeidsinnsats vore fint hatt med.

	== Ugift jente steller for familien heime==		==Ugift jente steller for familien heime==
	Gunhild var yngst av dei tre jentene som voks opp på Randen. Ho var det som tok kvinnedelen av ansvaret på Randen. Den avgjerdsla tok ho under krigen, den var utan tvil, og la føringar på (bort)val ho gjorde seinare, fortel brordottera til Gunhild, Grethe Larsgard Rudningen. Heile historia deler ikkje Gunhild med nokon, men ho visste at hennar styrke, eksklusive kunnskap og arbeidsinnsats var naudsynt for å drifte garden.		Gunhild var yngst av dei tre jentene som voks opp på Randen. Ho var det som tok kvinnedelen av ansvaret på Randen. Den avgjerdsla tok ho under krigen, den var utan tvil, og la føringar på (bort)val ho gjorde seinare, fortel brordottera til Gunhild, Grethe Larsgard Rudningen. Heile historia deler ikkje Gunhild med nokon, men ho visste at hennar styrke, eksklusive kunnskap og arbeidsinnsats var naudsynt for å drifte garden.

Linje 212:		Linje 211:
	Historiene kunne spenne frå vilja innsats i eigen barndomsheim, til glede og nytte for den som ga og den som fekk, og til den som kjende seg pressa inn i ein rolle ho helst ville slept, og som vart eit anna liv enn det ho drøymde om, kanskje.		Historiene kunne spenne frå vilja innsats i eigen barndomsheim, til glede og nytte for den som ga og den som fekk, og til den som kjende seg pressa inn i ein rolle ho helst ville slept, og som vart eit anna liv enn det ho drøymde om, kanskje.

	===Hovet: 50 gardar, 10 gamle jenter – etter krigen===		=== Hovet: 50 gardar, 10 gamle jenter – etter krigen ===
	Gunhild Larsgard si historie er hennar eigen, men i rollen som «kvinne, ugift, steller heime» var ho ei av mange. Til dømes kan ein telle ti gamle jenter berre i den vesle jordbruksbygda Hovet med kring 50 gardsbruk frå midt på 1940-talet fram mot 1960. Dette er overslag basert på bygdebøkene og lokalkunnskap. Med andre ord er kunnskapen der, men den er ikkje komponert med tanke på å synleggjera innsatsen frå dei ugifte kvinnene.		Gunhild Larsgard si historie er hennar eigen, men i rollen som «kvinne, ugift, steller heime» var ho ei av mange. Til dømes kan ein telle ti gamle jenter berre i den vesle jordbruksbygda Hovet med kring 50 gardsbruk frå midt på 1940-talet fram mot 1960. Dette er overslag basert på bygdebøkene og lokalkunnskap. Med andre ord er kunnskapen der, men den er ikkje komponert med tanke på å synleggjera innsatsen frå dei ugifte kvinnene.

Linje 219:		Linje 218:
	Som nemnt ser det ut til å ha vore eit mål for gamle Hans Larsgard at garden Randen skulle drivast av tre brødre i lag. Slik gjekk det ikkje, som vi har sett. I praksis vart Randen likevel eit familieprosjekt som involverte broren i bygda og hans familie, i tillegg til dei to på Randen. Det var broren [[Hans Larsgård (1916–1993)\|Hans]], og etterkvart også brorsonen, Bjørn Larsgard, som tok seg av transportarbeidet, var med å sette garden i tidsmessig stand, fekk lagt opp radiosamband og som var aktivt med i høyonn og anna onnearbeid. Bror Hans var det også som sette opp hus til syskjena på Randen i bygda. For også på Randen måtte den lange arbeidsdagen til slutt ein ende ta.		Som nemnt ser det ut til å ha vore eit mål for gamle Hans Larsgard at garden Randen skulle drivast av tre brødre i lag. Slik gjekk det ikkje, som vi har sett. I praksis vart Randen likevel eit familieprosjekt som involverte broren i bygda og hans familie, i tillegg til dei to på Randen. Det var broren [[Hans Larsgård (1916–1993)\|Hans]], og etterkvart også brorsonen, Bjørn Larsgard, som tok seg av transportarbeidet, var med å sette garden i tidsmessig stand, fekk lagt opp radiosamband og som var aktivt med i høyonn og anna onnearbeid. Bror Hans var det også som sette opp hus til syskjena på Randen i bygda. For også på Randen måtte den lange arbeidsdagen til slutt ein ende ta.

	==Til bygdars – for godt==		==Til bygdars – for godt ==
	[[Fil:Gravstøtte Margit, Pål, Gunhild IMG 8859.jpg\|miniatyr\|Her kviler Gunhild Larsgard (1909-1993) saman med bror Pål og syster Margit på Hovet kyrkjegard. Foto: Eva Almhjell, 2023. \|alt=]]		[[Fil:Gravstøtte Margit, Pål, Gunhild IMG 8859.jpg\|miniatyr\|Her kviler Gunhild Larsgard (1909-1993) saman med bror Pål og syster Margit på Hovet kyrkjegard. Foto: Eva Almhjell, 2023. \|alt=]]
	[[Fil:Kyrkja i Hovet EA-foto IMG 3039.jpg\|miniatyr\|Kyrkja i Hovet. Foto: Eva Almhjell, 2023.]]		[[Fil:Kyrkja i Hovet EA-foto IMG 3039.jpg\|miniatyr\|Kyrkja i Hovet. Foto: Eva Almhjell, 2023.]]
Linje 228:		Linje 227:
	Gardsdrift etter gamlemåten, og ti-år med same slitet tok på, og den ein gong så sterke og staselege budeia, dronninga i eige rike, fekk tunge helseplager. Men den djupe respekten for dyr og menneskje, og klokskapen, beheld ho til det siste.		Gardsdrift etter gamlemåten, og ti-år med same slitet tok på, og den ein gong så sterke og staselege budeia, dronninga i eige rike, fekk tunge helseplager. Men den djupe respekten for dyr og menneskje, og klokskapen, beheld ho til det siste.

	===Sitt eige rom ===		=== Sitt eige rom===
	I bygda flytta dei inn i nytt hus, med store, lyse rom, elektrisk oppvarming, eit lettstelt kjøkken, og soverom til kvar av dei tre. For fyrste gong i livet fekk Gunhild sitt eige rom. Syster Margit, diakonissa, stod både for stell i heimen og sjukepleie for syskjena sine til ho tok kvelden i 1990. Pål døydde i 1994. I 1993 var livet til endes for bror Hans, og same året kom Gunhild Larsgard på gamleheimen i grannebygda Hol. Der somna ho stille inn 29. september same året.		I bygda flytta dei inn i nytt hus, med store, lyse rom, elektrisk oppvarming, eit lettstelt kjøkken, og soverom til kvar av dei tre. For fyrste gong i livet fekk Gunhild sitt eige rom. Syster Margit, diakonissa, stod både for stell i heimen og sjukepleie for syskjena sine til ho tok kvelden i 1990. Pål døydde i 1994. I 1993 var livet til endes for bror Hans, og same året kom Gunhild Larsgard på gamleheimen i grannebygda Hol. Der somna ho stille inn 29. september same året.

Linje 236:		Linje 235:
	<references />		<references />

	==Kjelder==		==Kjelder ==

	*Almhjell, Eva og Jørn Øyrehagen Sunde: ''Anne Sletto''. Eit kvinneportrett. Utg. Boksmia. 2015. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2021072648051}}.		* Almhjell, Eva og Jørn Øyrehagen Sunde: ''Anne Sletto''. Eit kvinneportrett. Utg. Boksmia. 2015. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2021072648051}}.
	*Agerholt, Anna Caspari. ''Den'' ''norske kvinnebevegelses historie''. Utg. Gyldendal. 1937. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2008041500046}}.		*Agerholt, Anna Caspari. ''Den'' ''norske kvinnebevegelses historie''. Utg. Gyldendal. 1937. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2008041500046}}.
	*Dale, Kristin: «Bondekoner – jordbrukets arme riddere?». I: Berit Brandth og Berit Verstad (red.): ''Kvinneliv i landbruket''. Utg. Landbruksforlaget. 1993. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2008011501072\|side=80}}.		*Dale, Kristin: «Bondekoner – jordbrukets arme riddere?». I: Berit Brandth og Berit Verstad (red.): ''Kvinneliv i landbruket''. Utg. Landbruksforlaget. 1993. {{nb.no\|NBN:no-nb_digibok_2008011501072\|side=80}}.