Jødedom - Sideversjonshistorikk

Cnyborg på 17. jan. 2023 kl. 08:04

2023-01-17T08:04:44Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 17. jan. 2023 kl. 08:04
Linje 15:		Linje 15:

	[[fil:C04883 sukka.jpg\|thumb\|right\|Sukká (cabaña) på Nordmøre i [[2011]].]]		[[fil:C04883 sukka.jpg\|thumb\|right\|Sukká (cabaña) på Nordmøre i [[2011]].]]
	'''Sukkót''' ([[hebraisk]]) eller '''sukkes''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''páscua de las cabañas''' (port.j.) eller '''lauvhyttefesten''', er ei høgtid som fell i september eller oktober, fem dagar etter ''jom kippúr'' (forsoningsdagen). Det finst to særleg karakteristiske skikkar i samband med sukkót: Den eine skikken er at det blir vifta med ein ''etróg'' (søtsitron) og ein kvast som inneheld palmeblad, pilegreiner og myrtegreiner. (I kristendommen vart dette elementet overført til [[påske\|påska]], og i deler av [[Fjordane]] blir tradisjonelt pilvarianten [[selje]] faktisk kalla palme og vifta med på palmesøndag.) Den andre skikken er å byggje ein ''sukká'' (''sukke'' ([[jiddisch]]), ''cabaña'' ({{sp.p.}})) — ei lita hytte med minst tre ikkje-permanente, ofte glisne, vegger og glisse tak. I denne hytta er det skikk å eta måltid medan høgtida varar, og i varmare strøk er det ikkje uvanleg å sova i sukkáen òg. På grunn av klimaet i [[Midt-Noreg]], med kalde dagar og mykje regn i oktober, er det relativt få som byggjer seg sukká der.		'''Sukkót''' ([[hebraisk]]) eller '''sukkes''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''páscua de las cabañas''' (port.j.) eller '''lauvhyttefesten''', er ei høgtid som fell i september eller oktober, fem dagar etter ''jom kippúr'' (forsoningsdagen). Det finst to særleg karakteristiske skikkar i samband med sukkót: Den eine skikken er at det blir vifta med ein ''etróg'' (søtsitron) og ein kvast som inneheld palmeblad, pilegreiner og myrtegreiner. (I kristendommen vart dette elementet overført til [[påske\|påska]], og i deler av [[Fjordane]] blir tradisjonelt pilvarianten [[selje]] faktisk kalla palme og vifta med på palmesøndag.) Den andre skikken er å byggje ein ''sukká'' (''sukke'' ([[jiddisch]]), ''cabaña'' (sp.p.)) — ei lita hytte med minst tre ikkje-permanente, ofte glisne, vegger og glisse tak. I denne hytta er det skikk å eta måltid medan høgtida varar, og i varmare strøk er det ikkje uvanleg å sova i sukkáen òg. På grunn av klimaet i [[Midt-Noreg]], med kalde dagar og mykje regn i oktober, er det relativt få som byggjer seg sukká der.

	=== Høge heilagdagar og fastedagar ===		=== Høge heilagdagar og fastedagar ===

Cnyborg: malfiks

2023-01-17T08:04:14Z

malfiks

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 17. jan. 2023 kl. 08:04
Linje 10:		Linje 10:
	I ''Torá''en (Mosebøkene) finst dei tre valfartshøgtidene nemnte: ''pesaḥ'' (flatbrødfesten), ''sjabungót'' (vekefesten) og ''sukkót'' (lauvhyttefesten).		I ''Torá''en (Mosebøkene) finst dei tre valfartshøgtidene nemnte: ''pesaḥ'' (flatbrødfesten), ''sjabungót'' (vekefesten) og ''sukkót'' (lauvhyttefesten).

	'''Pesaḥ''' ([[hebraisk]]) eller '''peisech''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''páscua de las cenceñas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk påske''' (norsk), har opphav i ein grødefest og fruktbarheitsfest der korn (særleg [[bygg]]) og husdyr (særleg [[sau]]er) står i sentrum. Samtidig er pesaḥ eit minne om utgangen av Egypt under ''Mosjé'' (Moses) si leiing. Den kristne høgtida [[påske]] har deler av opphavet sitt, inkludert namnet, i ''pesaḥ''. Under ''pesaḥ'' er det forbode å eta gjæra mjølmat av noko slag av [[kveite (korn)\|kveite]], [[spelt]], [[rug]] og vanleg [[bygg]] såvel som det femte slaget, som etter ''Talmúd'' og den sefardiske autoriteten ''Moshé ben Maimón'' (Maimonides, Rambam) er villbygg/torads[[bygg]], men som den asjkenaziske autoriteten ''Rashi'' og dei fleste seinare asjkenaziske autoritetar har meint er [[havre]]. I staden blir det laga ''maṣṣót'' ([[hebraisk]]) / ''matses'' ([[jiddisch]]), eller flatbrød som er laga så raskt at deigen ikkje vann å begynna å heve seg på noko vis. Desse flatbrøda og fleire andre symbolske matretter blir serverte under ''haggadá''en ({{port.j.}}) / ''seder''en [[asjkenazím]]) — eit rituelt måltid der forteljinga om utgangen av Egypt utgjer kjerna.		'''Pesaḥ''' ([[hebraisk]]) eller '''peisech''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''páscua de las cenceñas''' (port.j.) eller '''jødisk påske''' (norsk), har opphav i ein grødefest og fruktbarheitsfest der korn (særleg [[bygg]]) og husdyr (særleg [[sau]]er) står i sentrum. Samtidig er pesaḥ eit minne om utgangen av Egypt under ''Mosjé'' (Moses) si leiing. Den kristne høgtida [[påske]] har deler av opphavet sitt, inkludert namnet, i ''pesaḥ''. Under ''pesaḥ'' er det forbode å eta gjæra mjølmat av noko slag av [[kveite (korn)\|kveite]], [[spelt]], [[rug]] og vanleg [[bygg]] såvel som det femte slaget, som etter ''Talmúd'' og den sefardiske autoriteten ''Moshé ben Maimón'' (Maimonides, Rambam) er villbygg/torads[[bygg]], men som den asjkenaziske autoriteten ''Rashi'' og dei fleste seinare asjkenaziske autoritetar har meint er [[havre]]. I staden blir det laga ''maṣṣót'' ([[hebraisk]]) / ''matses'' ([[jiddisch]]), eller flatbrød som er laga så raskt at deigen ikkje vann å begynna å heve seg på noko vis. Desse flatbrøda og fleire andre symbolske matretter blir serverte under ''haggadá''en (port.j.) / ''seder''en [[asjkenazím]]) — eit rituelt måltid der forteljinga om utgangen av Egypt utgjer kjerna.

	'''Sjabungót''' ([[hebraisk]]) eller '''shvues''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''páscua de las semanas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk pinse''' (norsk), finn stad sju veker etter ''pesaḥ'' og svarar slik sett til [[pinse\|pinsa]] i kristendommen. Høgtida blir feira i éin eller to dagar til minne om at ''Torá''en vart gjeven til jødane på Sinaifjellet. Typiske skikkar inkluderer eting av mjølkemat.		'''Sjabungót''' ([[hebraisk]]) eller '''shvues''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''páscua de las semanas''' (port.j.) eller '''jødisk pinse''' (norsk), finn stad sju veker etter ''pesaḥ'' og svarar slik sett til [[pinse\|pinsa]] i kristendommen. Høgtida blir feira i éin eller to dagar til minne om at ''Torá''en vart gjeven til jødane på Sinaifjellet. Typiske skikkar inkluderer eting av mjølkemat.

	[[fil:C04883 sukka.jpg\|thumb\|right\|Sukká (cabaña) på Nordmøre i [[2011]].]]		[[fil:C04883 sukka.jpg\|thumb\|right\|Sukká (cabaña) på Nordmøre i [[2011]].]]
	'''Sukkót''' ([[hebraisk]]) eller '''sukkes''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''páscua de las cabañas''' ({{port.j.}}) eller '''lauvhyttefesten''', er ei høgtid som fell i september eller oktober, fem dagar etter ''jom kippúr'' (forsoningsdagen). Det finst to særleg karakteristiske skikkar i samband med sukkót: Den eine skikken er at det blir vifta med ein ''etróg'' (søtsitron) og ein kvast som inneheld palmeblad, pilegreiner og myrtegreiner. (I kristendommen vart dette elementet overført til [[påske\|påska]], og i deler av [[Fjordane]] blir tradisjonelt pilvarianten [[selje]] faktisk kalla palme og vifta med på palmesøndag.) Den andre skikken er å byggje ein ''sukká'' (''sukke'' ([[jiddisch]]), ''cabaña'' ({{sp.p.}})) — ei lita hytte med minst tre ikkje-permanente, ofte glisne, vegger og glisse tak. I denne hytta er det skikk å eta måltid medan høgtida varar, og i varmare strøk er det ikkje uvanleg å sova i sukkáen òg. På grunn av klimaet i [[Midt-Noreg]], med kalde dagar og mykje regn i oktober, er det relativt få som byggjer seg sukká der.		'''Sukkót''' ([[hebraisk]]) eller '''sukkes''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''páscua de las cabañas''' (port.j.) eller '''lauvhyttefesten''', er ei høgtid som fell i september eller oktober, fem dagar etter ''jom kippúr'' (forsoningsdagen). Det finst to særleg karakteristiske skikkar i samband med sukkót: Den eine skikken er at det blir vifta med ein ''etróg'' (søtsitron) og ein kvast som inneheld palmeblad, pilegreiner og myrtegreiner. (I kristendommen vart dette elementet overført til [[påske\|påska]], og i deler av [[Fjordane]] blir tradisjonelt pilvarianten [[selje]] faktisk kalla palme og vifta med på palmesøndag.) Den andre skikken er å byggje ein ''sukká'' (''sukke'' ([[jiddisch]]), ''cabaña'' ({{sp.p.}})) — ei lita hytte med minst tre ikkje-permanente, ofte glisne, vegger og glisse tak. I denne hytta er det skikk å eta måltid medan høgtida varar, og i varmare strøk er det ikkje uvanleg å sova i sukkáen òg. På grunn av klimaet i [[Midt-Noreg]], med kalde dagar og mykje regn i oktober, er det relativt få som byggjer seg sukká der.

	=== Høge heilagdagar og fastedagar ===		=== Høge heilagdagar og fastedagar ===
	'''Rosj hasjaná''', òg kalla '''rosasaná'''/'''rosaná''' ({{port.j.}}) og '''rosheshóne''' ([[jiddisch]])...		'''Rosj hasjaná''', òg kalla '''rosasaná'''/'''rosaná''' (port.j.) og '''rosheshóne''' ([[jiddisch]])...

	[[fil:Levi - Form of Prayers III (5570) p. 14 (crop 2).jpg\|thumb\|Bøn for ofra for inkvisisjonen og for dei som vandrar på vegen. Frå ei portugisarjødisk bønebok for kippúr utg. i London i 1810.]]		[[fil:Levi - Form of Prayers III (5570) p. 14 (crop 2).jpg\|thumb\|Bøn for ofra for inkvisisjonen og for dei som vandrar på vegen. Frå ei portugisarjødisk bønebok for kippúr utg. i London i 1810.]]

Olve Utne: Teksterstatting – «{{jid.}}» til «jiddisch»

2022-12-01T18:41:07Z

Teksterstatting – «{{jid.}}» til «jiddisch»

Olve Utne: Teksterstatting – «{{sp.}}» til «spansk»

2022-12-01T18:38:37Z

Teksterstatting – «{{sp.}}» til «spansk»

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 1. des. 2022 kl. 18:38
Linje 21:		Linje 21:

	[[fil:Levi - Form of Prayers III (5570) p. 14 (crop 2).jpg\|thumb\|Bøn for ofra for inkvisisjonen og for dei som vandrar på vegen. Frå ei portugisarjødisk bønebok for kippúr utg. i London i 1810.]]		[[fil:Levi - Form of Prayers III (5570) p. 14 (crop 2).jpg\|thumb\|Bøn for ofra for inkvisisjonen og for dei som vandrar på vegen. Frå ei portugisarjødisk bønebok for kippúr utg. i London i 1810.]]
	'''Kippúr''' eller '''jom hakkippurím''' ([[hebraisk]]), òg kalla '''jom kippur''' eller '''jonkipper''' ({{jid.}}) og '''el ayuno blanco''' (~~{{sp.}}~~, 'den kvite fasta'), er den jødiske forsoningsdagen. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.		'''Kippúr''' eller '''jom hakkippurím''' ([[hebraisk]]), òg kalla '''jom kippur''' eller '''jonkipper''' ({{jid.}}) og '''el ayuno blanco''' ([[spansk]], 'den kvite fasta'), er den jødiske forsoningsdagen. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.

	'''Tisjngá beáb''' ([[hebraisk]]) eller '''tishebov''' ({{jid.}}), òg kalla '''el ayuno negro''' (~~{{sp.}}~~, 'den svarte fasta'), er minnedagen over tempelets fall. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.		'''Tisjngá beáb''' ([[hebraisk]]) eller '''tishebov''' ({{jid.}}), òg kalla '''el ayuno negro''' ([[spansk]], 'den svarte fasta'), er minnedagen over tempelets fall. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.

	Det finst ein del andre fastedagar òg, men desse er mindre strenge, er stort sett avgrensa til berre deler av døgnet, og er meir variable mellom dei ulike greinene av jødedommen.		Det finst ein del andre fastedagar òg, men desse er mindre strenge, er stort sett avgrensa til berre deler av døgnet, og er meir variable mellom dei ulike greinene av jødedommen.

Olve Utne: Teksterstatting – «{{hebr.}}» til «hebraisk»

2022-12-01T11:57:37Z

Teksterstatting – «{{hebr.}}» til «hebraisk»

Cnyborg: erstatter tekstinnsettingsmal

2022-12-01T10:42:06Z

erstatter tekstinnsettingsmal

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 1. des. 2022 kl. 10:42
Linje 10:		Linje 10:
	I ''Torá''en (Mosebøkene) finst dei tre valfartshøgtidene nemnte: ''pesaḥ'' (flatbrødfesten), ''sjabungót'' (vekefesten) og ''sukkót'' (lauvhyttefesten).		I ''Torá''en (Mosebøkene) finst dei tre valfartshøgtidene nemnte: ''pesaḥ'' (flatbrødfesten), ''sjabungót'' (vekefesten) og ''sukkót'' (lauvhyttefesten).

	'''Pesaḥ''' ({{hebr.}}) eller '''peisech''' ({{jid.}}), òg kalla '''páscua de las cenceñas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk påske''' (norsk), har opphav i ein grødefest og fruktbarheitsfest der korn (særleg [[bygg]]) og husdyr (særleg [[sau]]er) står i sentrum. Samtidig er pesaḥ eit minne om utgangen av Egypt under ''Mosjé'' (Moses) si leiing. Den kristne høgtida [[påske]] har deler av opphavet sitt, inkludert namnet, i ''pesaḥ''. Under ''pesaḥ'' er det forbode å eta gjæra mjølmat av noko slag av [[kveite (korn)\|kveite]], [[spelt]], [[rug]] og vanleg [[bygg]] såvel som det femte slaget, som etter ''Talmúd'' og den sefardiske autoriteten ''Moshé ben Maimón'' (Maimonides, Rambam) er villbygg/torads[[bygg]], men som den asjkenaziske autoriteten ''Rashi'' og dei fleste seinare asjkenaziske autoritetar har meint er [[havre]]. I staden blir det laga ''maṣṣót'' ({{hebr.}}) / ''matses'' ({{jid.}}), eller flatbrød som er laga så raskt at deigen ikkje vann å begynna å heve seg på noko vis. Desse flatbrøda og fleire andre symbolske matretter blir serverte under ''haggadá''en ({{port.j.}}) / ''seder''en ~~({{asjk.}}~~) — eit rituelt måltid der forteljinga om utgangen av Egypt utgjer kjerna.		'''Pesaḥ''' ({{hebr.}}) eller '''peisech''' ({{jid.}}), òg kalla '''páscua de las cenceñas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk påske''' (norsk), har opphav i ein grødefest og fruktbarheitsfest der korn (særleg [[bygg]]) og husdyr (særleg [[sau]]er) står i sentrum. Samtidig er pesaḥ eit minne om utgangen av Egypt under ''Mosjé'' (Moses) si leiing. Den kristne høgtida [[påske]] har deler av opphavet sitt, inkludert namnet, i ''pesaḥ''. Under ''pesaḥ'' er det forbode å eta gjæra mjølmat av noko slag av [[kveite (korn)\|kveite]], [[spelt]], [[rug]] og vanleg [[bygg]] såvel som det femte slaget, som etter ''Talmúd'' og den sefardiske autoriteten ''Moshé ben Maimón'' (Maimonides, Rambam) er villbygg/torads[[bygg]], men som den asjkenaziske autoriteten ''Rashi'' og dei fleste seinare asjkenaziske autoritetar har meint er [[havre]]. I staden blir det laga ''maṣṣót'' ({{hebr.}}) / ''matses'' ({{jid.}}), eller flatbrød som er laga så raskt at deigen ikkje vann å begynna å heve seg på noko vis. Desse flatbrøda og fleire andre symbolske matretter blir serverte under ''haggadá''en ({{port.j.}}) / ''seder''en [[asjkenazím]]) — eit rituelt måltid der forteljinga om utgangen av Egypt utgjer kjerna.

	'''Sjabungót''' ({{hebr.}}) eller '''shvues''' ({{jid.}}), òg kalla '''páscua de las semanas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk pinse''' (norsk), finn stad sju veker etter ''pesaḥ'' og svarar slik sett til [[pinse\|pinsa]] i kristendommen. Høgtida blir feira i éin eller to dagar til minne om at ''Torá''en vart gjeven til jødane på Sinaifjellet. Typiske skikkar inkluderer eting av mjølkemat.		'''Sjabungót''' ({{hebr.}}) eller '''shvues''' ({{jid.}}), òg kalla '''páscua de las semanas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk pinse''' (norsk), finn stad sju veker etter ''pesaḥ'' og svarar slik sett til [[pinse\|pinsa]] i kristendommen. Høgtida blir feira i éin eller to dagar til minne om at ''Torá''en vart gjeven til jødane på Sinaifjellet. Typiske skikkar inkluderer eting av mjølkemat.

PaulVIF: /* Kulturelle retningar */

2017-11-01T11:12:14Z

Kulturelle retningar

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 1. nov. 2017 kl. 11:12
Linje 37:		Linje 37:
	=== Portugisarjødar, eller sefardim ===		=== Portugisarjødar, eller sefardim ===
	{{Utdypende artikkel\|Sefardiske jøder\|Portugisarjødar}}		{{Utdypende artikkel\|Sefardiske jøder\|Portugisarjødar}}
	'''Sefardiske jøder''' ~~og i~~ flertall '''sefarder''' ([[hebraisk]]: סְפָרַדִּי, [[Tiberiansk hebraisk\|tiberiansk]]: ''səp̄āraddî'') er et generelt begrep som hovedsakelig viser til [[jøder]] med historiske røtter på [[Den iberiske halvøy]] ([[Spania]] og [[Portugal]]) i [[middelalderen]] før de ble utvist i [[1492]] av Isabella I av Castilla og Ferdinand II av Aragón. Begrepet benyttes også om de jøder som benytter seg av den sefardiske [[liturgi]]en, eller på andre vis definerer seg selv i henhold til jødiske skikker og tradisjoner fra Den iberiske halvøy.		'''Sefardiske jøder''', flertall '''sefarder''' ([[hebraisk]]: סְפָרַדִּי, [[Tiberiansk hebraisk\|tiberiansk]]: ''səp̄āraddî'') er et generelt begrep som hovedsakelig viser til [[jøder]] med historiske røtter på [[Den iberiske halvøy]] ([[Spania]] og [[Portugal]]) i [[middelalderen]] før de ble utvist i [[1492]] av Isabella I av Castilla og Ferdinand II av Aragón. Begrepet benyttes også om de jøder som benytter seg av den sefardiske [[liturgi]]en, eller på andre vis definerer seg selv i henhold til jødiske skikker og tradisjoner fra Den iberiske halvøy.

	Sefardiske jøder i denne forstand omfatter først og fremst jøder fra [[Marokko]], [[Algerie]], [[Hellas]], [[Tyrkia]], og i tillegg mange jøder fra [[Italia]], [[Frankrike]], [[Belgia]], [[Nederland]], [[Storbritannia]], [[Amerika]] og [[Israel]]. Navnet brukes imidlertid også i praksis om ikke-iberiske jøder fra arabiskspråklige land såvel som helt generelt om jøder av ikke-[[Asjkenaziske jødar\|askenasisk]] opphav. I israelsk dagligtale brukes betegnelsen om ikke-europeiske jøder.		Sefardiske jøder i denne forstand omfatter først og fremst jøder fra [[Marokko]], [[Algerie]], [[Hellas]], [[Tyrkia]], og i tillegg mange jøder fra [[Italia]], [[Frankrike]], [[Belgia]], [[Nederland]], [[Storbritannia]], [[Amerika]] og [[Israel]]. Navnet brukes imidlertid også i praksis om ikke-iberiske jøder fra arabiskspråklige land såvel som helt generelt om jøder av ikke-[[Asjkenaziske jødar\|askenasisk]] opphav. I israelsk dagligtale brukes betegnelsen om ikke-europeiske jøder.

PaulVIF: /* Kulturelle retningar */

2017-11-01T11:08:31Z

Kulturelle retningar

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 1. nov. 2017 kl. 11:08
Linje 35:		Linje 35:
	== Kulturelle retningar ==		== Kulturelle retningar ==

	=== [[Portugisarjødar]], eller sefardim ===		=== Portugisarjødar, eller sefardim ===
			{{Utdypende artikkel\|Sefardiske jøder\|Portugisarjødar}}
			'''Sefardiske jøder''' og i flertall '''sefarder''' ([[hebraisk]]: סְפָרַדִּי, [[Tiberiansk hebraisk\|tiberiansk]]: ''səp̄āraddî'') er et generelt begrep som hovedsakelig viser til [[jøder]] med historiske røtter på [[Den iberiske halvøy]] ([[Spania]] og [[Portugal]]) i [[middelalderen]] før de ble utvist i [[1492]] av Isabella I av Castilla og Ferdinand II av Aragón. Begrepet benyttes også om de jøder som benytter seg av den sefardiske [[liturgi]]en, eller på andre vis definerer seg selv i henhold til jødiske skikker og tradisjoner fra Den iberiske halvøy.

			Sefardiske jøder i denne forstand omfatter først og fremst jøder fra [[Marokko]], [[Algerie]], [[Hellas]], [[Tyrkia]], og i tillegg mange jøder fra [[Italia]], [[Frankrike]], [[Belgia]], [[Nederland]], [[Storbritannia]], [[Amerika]] og [[Israel]]. Navnet brukes imidlertid også i praksis om ikke-iberiske jøder fra arabiskspråklige land såvel som helt generelt om jøder av ikke-[[Asjkenaziske jødar\|askenasisk]] opphav. I israelsk dagligtale brukes betegnelsen om ikke-europeiske jøder.

			Sefardisk jødedom ble utviklet hovedsakelig i middelalderens Spania og Portugal. Den sefardiske jødedommen skiller seg ut fra askenasisk jødedom hovedsakelig i ritualet for [[rosj hasjaná]] og [[Kippur\|jom kippúr]], i uttalen av [[hebraisk]] og [[arameisk]], i terminologibruk, i interpretasjonen av [[halakha\|halakhá]] og i en del liturgiske detaljer.

			Begrepet sefardisk betyr i all vesentlighet «spansk» og kommer fra ''Sefarad'' (hebraisk: סְפָרַד, tiberiansk: ''Səp̄āráḏ''), en bibelsk lokalisering. Obadjas bok i den hebraiske Bibelen og Det gamle testamente, 1–20: ''«Denne hæren av israelitter i eksil skal ta det som tilhørte kanaaneerne, helt til Sarepta, og de fra Jerusalem som er i eksil i Sefarad, skal ta byene i Negev.»'' Denne lokaliseringen er diskutabel, men «Sefarad» ble uansett identifisert av senere jøder som Den iberiske halvøy.

			Sefardiske jøder, tidligere mest kjent som «[[Portugisarjødar\|Portugisjøder]]» eller «(Jøder af) den Portugisiske Nation», hadde fram til [[1814]] i prinsippet innreise- og bosetningsrett i [[Norge]] — i motsetning til [[Asjkenaziske jødar\|askenasiske jøder]], som i utgangspunktet trengte kongelig leidebrev. Den sefardiske innreiseretten ble varierende praktisert, og det finnes eksempler på at sefardiske jøder ble fengslet på [[1700-tallet]]. Med [[Grunnloven]] av [[17. mai]] [[1814]] ble et totalforbud mot jødisk innreise satt i kraft. De få ikke-assimilerte sefardiske jøder som ble i Norge etter 1814 konverterte offisielt til [[evangelisk-luthersk kristendom]]. Forbudet ble opphevet for sefardiske jøder av [[Høyesterett]] i [[1844]]. Medlemsmassen i de [[mosaiske trossamfunn]] som finnes i Norge i dag har i all hovedsak sin bakgrunn i [[Asjkenaziske jødar\|askenasisk]] innvandring etter grunnlovsendringen av [[1851]].

	=== Romaniotes og bené Roma ===		=== Romaniotes og bené Roma ===

	=== Høgtyske jødar, eller asjkenazim ===		=== Høgtyske jødar, eller asjkenazim ===
			{{Utdypende artikkel\|Asjkenaziske jødar}}

	== Politiske retningar ==		== Politiske retningar ==

Olve Utne på 20. okt. 2017 kl. 08:58

2017-10-20T08:58:38Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 20. okt. 2017 kl. 08:58
Linje 83:		Linje 83:
	* [http://safon.org/nn/index.php/Emne:J%C3%B8dedom Safon.org]		* [http://safon.org/nn/index.php/Emne:J%C3%B8dedom Safon.org]

	[[kategori:~~jødedom~~\| ]]		[[kategori:jødisk religion\| ]]
			[[kategori:jødisk historie og kultur]]
	{{f1}}		{{f1}}
	{{nn}}		{{nn}}

Cnyborg: {{nn}}

2016-01-25T09:33:09Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 25. jan. 2016 kl. 09:33
Linje 85:		Linje 85:
	[[kategori:jødedom\| ]]		[[kategori:jødedom\| ]]
	{{f1}}		{{f1}}
			{{nn}}

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 1. des. 2022 kl. 18:41
Linje 5:		Linje 5:

	=== Sjabbát ===		=== Sjabbát ===
	'''Sjabbát''' ([[hebraisk]]) eller '''shabbes''' (~~{{jid.}}~~), òg kalla '''sabbá''' blant [[portugisarjødar]] og '''sabbat''' på skandinavisk, er den jødiske kviledagen og varar frå solnedgang på fredagskvelden til etter solnedgang på laurdagskvelden. På sjabbát er det ikkje lov å arbeide med handverk eller handel og heller ikkje lov å gjera opp eld etter tradisjonell jødedom. Rett føre sjabbáten begynner på fredagsseinettermiddagen, er det skikk å tenne to (eller fleire) lys til ære for dagen; og etter at sjabbáten er over på laurdagskvelden er det skikk å seie ''habdalá'' (jid. ''havdóle'') over levande lys, krydder og vin/druejuice. Helgemåltidet på fredagskvelden blir innleia med ''kiddúsj'' (bøn føre maten) for sjabbát-kvelden som blir sagt over vin eller druejuice og ''hammoṣí'' som blir sagt over to brød (ofte kalla ''ḥallót'' (hebr.) / ''challes'' (jid.)). Det første hovudmåltidet på laurdagen, som gjerne blir kalla ''desayuno'' blant portugisarjødar, blir innleia på tilsvarande vis, med ein litt annan tekstvariant av ''kiddúsj'' for sjabbátmorgonen.		'''Sjabbát''' ([[hebraisk]]) eller '''shabbes''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''sabbá''' blant [[portugisarjødar]] og '''sabbat''' på skandinavisk, er den jødiske kviledagen og varar frå solnedgang på fredagskvelden til etter solnedgang på laurdagskvelden. På sjabbát er det ikkje lov å arbeide med handverk eller handel og heller ikkje lov å gjera opp eld etter tradisjonell jødedom. Rett føre sjabbáten begynner på fredagsseinettermiddagen, er det skikk å tenne to (eller fleire) lys til ære for dagen; og etter at sjabbáten er over på laurdagskvelden er det skikk å seie ''habdalá'' (jid. ''havdóle'') over levande lys, krydder og vin/druejuice. Helgemåltidet på fredagskvelden blir innleia med ''kiddúsj'' (bøn føre maten) for sjabbát-kvelden som blir sagt over vin eller druejuice og ''hammoṣí'' som blir sagt over to brød (ofte kalla ''ḥallót'' (hebr.) / ''challes'' (jid.)). Det første hovudmåltidet på laurdagen, som gjerne blir kalla ''desayuno'' blant portugisarjødar, blir innleia på tilsvarande vis, med ein litt annan tekstvariant av ''kiddúsj'' for sjabbátmorgonen.

	=== Dei tre valfartshøgtidene ===		=== Dei tre valfartshøgtidene ===
	I ''Torá''en (Mosebøkene) finst dei tre valfartshøgtidene nemnte: ''pesaḥ'' (flatbrødfesten), ''sjabungót'' (vekefesten) og ''sukkót'' (lauvhyttefesten).		I ''Torá''en (Mosebøkene) finst dei tre valfartshøgtidene nemnte: ''pesaḥ'' (flatbrødfesten), ''sjabungót'' (vekefesten) og ''sukkót'' (lauvhyttefesten).

	'''Pesaḥ''' ([[hebraisk]]) eller '''peisech''' (~~{{jid.}}~~), òg kalla '''páscua de las cenceñas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk påske''' (norsk), har opphav i ein grødefest og fruktbarheitsfest der korn (særleg [[bygg]]) og husdyr (særleg [[sau]]er) står i sentrum. Samtidig er pesaḥ eit minne om utgangen av Egypt under ''Mosjé'' (Moses) si leiing. Den kristne høgtida [[påske]] har deler av opphavet sitt, inkludert namnet, i ''pesaḥ''. Under ''pesaḥ'' er det forbode å eta gjæra mjølmat av noko slag av [[kveite (korn)\|kveite]], [[spelt]], [[rug]] og vanleg [[bygg]] såvel som det femte slaget, som etter ''Talmúd'' og den sefardiske autoriteten ''Moshé ben Maimón'' (Maimonides, Rambam) er villbygg/torads[[bygg]], men som den asjkenaziske autoriteten ''Rashi'' og dei fleste seinare asjkenaziske autoritetar har meint er [[havre]]. I staden blir det laga ''maṣṣót'' ([[hebraisk]]) / ''matses'' (~~{{jid.}}~~), eller flatbrød som er laga så raskt at deigen ikkje vann å begynna å heve seg på noko vis. Desse flatbrøda og fleire andre symbolske matretter blir serverte under ''haggadá''en ({{port.j.}}) / ''seder''en [[asjkenazím]]) — eit rituelt måltid der forteljinga om utgangen av Egypt utgjer kjerna.		'''Pesaḥ''' ([[hebraisk]]) eller '''peisech''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''páscua de las cenceñas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk påske''' (norsk), har opphav i ein grødefest og fruktbarheitsfest der korn (særleg [[bygg]]) og husdyr (særleg [[sau]]er) står i sentrum. Samtidig er pesaḥ eit minne om utgangen av Egypt under ''Mosjé'' (Moses) si leiing. Den kristne høgtida [[påske]] har deler av opphavet sitt, inkludert namnet, i ''pesaḥ''. Under ''pesaḥ'' er det forbode å eta gjæra mjølmat av noko slag av [[kveite (korn)\|kveite]], [[spelt]], [[rug]] og vanleg [[bygg]] såvel som det femte slaget, som etter ''Talmúd'' og den sefardiske autoriteten ''Moshé ben Maimón'' (Maimonides, Rambam) er villbygg/torads[[bygg]], men som den asjkenaziske autoriteten ''Rashi'' og dei fleste seinare asjkenaziske autoritetar har meint er [[havre]]. I staden blir det laga ''maṣṣót'' ([[hebraisk]]) / ''matses'' ([[jiddisch]]), eller flatbrød som er laga så raskt at deigen ikkje vann å begynna å heve seg på noko vis. Desse flatbrøda og fleire andre symbolske matretter blir serverte under ''haggadá''en ({{port.j.}}) / ''seder''en [[asjkenazím]]) — eit rituelt måltid der forteljinga om utgangen av Egypt utgjer kjerna.

	'''Sjabungót''' ([[hebraisk]]) eller '''shvues''' (~~{{jid.}}~~), òg kalla '''páscua de las semanas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk pinse''' (norsk), finn stad sju veker etter ''pesaḥ'' og svarar slik sett til [[pinse\|pinsa]] i kristendommen. Høgtida blir feira i éin eller to dagar til minne om at ''Torá''en vart gjeven til jødane på Sinaifjellet. Typiske skikkar inkluderer eting av mjølkemat.		'''Sjabungót''' ([[hebraisk]]) eller '''shvues''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''páscua de las semanas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk pinse''' (norsk), finn stad sju veker etter ''pesaḥ'' og svarar slik sett til [[pinse\|pinsa]] i kristendommen. Høgtida blir feira i éin eller to dagar til minne om at ''Torá''en vart gjeven til jødane på Sinaifjellet. Typiske skikkar inkluderer eting av mjølkemat.

	[[fil:C04883 sukka.jpg\|thumb\|right\|Sukká (cabaña) på Nordmøre i [[2011]].]]		[[fil:C04883 sukka.jpg\|thumb\|right\|Sukká (cabaña) på Nordmøre i [[2011]].]]
	'''Sukkót''' ([[hebraisk]]) eller '''sukkes''' (~~{{jid.}}~~), òg kalla '''páscua de las cabañas''' ({{port.j.}}) eller '''lauvhyttefesten''', er ei høgtid som fell i september eller oktober, fem dagar etter ''jom kippúr'' (forsoningsdagen). Det finst to særleg karakteristiske skikkar i samband med sukkót: Den eine skikken er at det blir vifta med ein ''etróg'' (søtsitron) og ein kvast som inneheld palmeblad, pilegreiner og myrtegreiner. (I kristendommen vart dette elementet overført til [[påske\|påska]], og i deler av [[Fjordane]] blir tradisjonelt pilvarianten [[selje]] faktisk kalla palme og vifta med på palmesøndag.) Den andre skikken er å byggje ein ''sukká'' (''sukke'' (~~{{jid.}}~~), ''cabaña'' ({{sp.p.}})) — ei lita hytte med minst tre ikkje-permanente, ofte glisne, vegger og glisse tak. I denne hytta er det skikk å eta måltid medan høgtida varar, og i varmare strøk er det ikkje uvanleg å sova i sukkáen òg. På grunn av klimaet i [[Midt-Noreg]], med kalde dagar og mykje regn i oktober, er det relativt få som byggjer seg sukká der.		'''Sukkót''' ([[hebraisk]]) eller '''sukkes''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''páscua de las cabañas''' ({{port.j.}}) eller '''lauvhyttefesten''', er ei høgtid som fell i september eller oktober, fem dagar etter ''jom kippúr'' (forsoningsdagen). Det finst to særleg karakteristiske skikkar i samband med sukkót: Den eine skikken er at det blir vifta med ein ''etróg'' (søtsitron) og ein kvast som inneheld palmeblad, pilegreiner og myrtegreiner. (I kristendommen vart dette elementet overført til [[påske\|påska]], og i deler av [[Fjordane]] blir tradisjonelt pilvarianten [[selje]] faktisk kalla palme og vifta med på palmesøndag.) Den andre skikken er å byggje ein ''sukká'' (''sukke'' ([[jiddisch]]), ''cabaña'' ({{sp.p.}})) — ei lita hytte med minst tre ikkje-permanente, ofte glisne, vegger og glisse tak. I denne hytta er det skikk å eta måltid medan høgtida varar, og i varmare strøk er det ikkje uvanleg å sova i sukkáen òg. På grunn av klimaet i [[Midt-Noreg]], med kalde dagar og mykje regn i oktober, er det relativt få som byggjer seg sukká der.

	=== Høge heilagdagar og fastedagar ===		=== Høge heilagdagar og fastedagar ===
	'''Rosj hasjaná''', òg kalla '''rosasaná'''/'''rosaná''' ({{port.j.}}) og '''rosheshóne''' (~~{{jid.}}~~)...		'''Rosj hasjaná''', òg kalla '''rosasaná'''/'''rosaná''' ({{port.j.}}) og '''rosheshóne''' ([[jiddisch]])...

	[[fil:Levi - Form of Prayers III (5570) p. 14 (crop 2).jpg\|thumb\|Bøn for ofra for inkvisisjonen og for dei som vandrar på vegen. Frå ei portugisarjødisk bønebok for kippúr utg. i London i 1810.]]		[[fil:Levi - Form of Prayers III (5570) p. 14 (crop 2).jpg\|thumb\|Bøn for ofra for inkvisisjonen og for dei som vandrar på vegen. Frå ei portugisarjødisk bønebok for kippúr utg. i London i 1810.]]
	'''Kippúr''' eller '''jom hakkippurím''' ([[hebraisk]]), òg kalla '''jom kippur''' eller '''jonkipper''' (~~{{jid.}}~~) og '''el ayuno blanco''' ([[spansk]], 'den kvite fasta'), er den jødiske forsoningsdagen. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.		'''Kippúr''' eller '''jom hakkippurím''' ([[hebraisk]]), òg kalla '''jom kippur''' eller '''jonkipper''' ([[jiddisch]]) og '''el ayuno blanco''' ([[spansk]], 'den kvite fasta'), er den jødiske forsoningsdagen. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.

	'''Tisjngá beáb''' ([[hebraisk]]) eller '''tishebov''' (~~{{jid.}}~~), òg kalla '''el ayuno negro''' ([[spansk]], 'den svarte fasta'), er minnedagen over tempelets fall. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.		'''Tisjngá beáb''' ([[hebraisk]]) eller '''tishebov''' ([[jiddisch]]), òg kalla '''el ayuno negro''' ([[spansk]], 'den svarte fasta'), er minnedagen over tempelets fall. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.

	Det finst ein del andre fastedagar òg, men desse er mindre strenge, er stort sett avgrensa til berre deler av døgnet, og er meir variable mellom dei ulike greinene av jødedommen.		Det finst ein del andre fastedagar òg, men desse er mindre strenge, er stort sett avgrensa til berre deler av døgnet, og er meir variable mellom dei ulike greinene av jødedommen.

	=== Andre høgtider og merkedagar ===		=== Andre høgtider og merkedagar ===
	'''Purím''' ([[hebraisk]]) eller '''púrem''' (~~{{jid.}}~~) er ei høgtid som ikkje finst nemnt i ''Torá'' (Lova) eller ''Nebiím'' (Profetane). Grunnlaget finst i ''Megillàt Estér'' (Esters bok), der det står skildra korleis Hadassá (seinare kjent som dronning Estér) og onkelen hennar, Mordekhái, bergar dei persiske jødane frå undergang. Høgtida, som fell i overgangen mellom seinvinter og tidleg vår, blir feira ved opplesing av ''Megillàt Estér'', ved å gje ''misjlóaḥ manót'' (matgåver) til naboar, slekt og vener, ved å drikke vin (gjerne i store mengder), ved å kle seg ut og ved song, musikk og underhaldning. Mange asjkenaziske jødar held eit såkalla ''púremshpíl'' — eit skodespel med handling henta frå, eller i det minste inspirert av, purímhistoria. Ein annan skikk er å halde parodiske føredrag om tilsynelatande alvorlege emne men der ordspel, tabu-reverseringar og rein surrealisme er vanlege trekk.		'''Purím''' ([[hebraisk]]) eller '''púrem''' ([[jiddisch]]) er ei høgtid som ikkje finst nemnt i ''Torá'' (Lova) eller ''Nebiím'' (Profetane). Grunnlaget finst i ''Megillàt Estér'' (Esters bok), der det står skildra korleis Hadassá (seinare kjent som dronning Estér) og onkelen hennar, Mordekhái, bergar dei persiske jødane frå undergang. Høgtida, som fell i overgangen mellom seinvinter og tidleg vår, blir feira ved opplesing av ''Megillàt Estér'', ved å gje ''misjlóaḥ manót'' (matgåver) til naboar, slekt og vener, ved å drikke vin (gjerne i store mengder), ved å kle seg ut og ved song, musikk og underhaldning. Mange asjkenaziske jødar held eit såkalla ''púremshpíl'' — eit skodespel med handling henta frå, eller i det minste inspirert av, purímhistoria. Ein annan skikk er å halde parodiske føredrag om tilsynelatande alvorlege emne men der ordspel, tabu-reverseringar og rein surrealisme er vanlege trekk.

	[[image:2873 hanukkijja fraa Trondheim.jpg\|thumb\|right\|Gammal ''ḥanukkijjá'' (''ḥanukká''-lysestake) frå Trondheim. ''Sjamásj''en (den niande armen) manglar. {{byline\|Olve Utne}}]]		[[image:2873 hanukkijja fraa Trondheim.jpg\|thumb\|right\|Gammal ''ḥanukkijjá'' (''ḥanukká''-lysestake) frå Trondheim. ''Sjamásj''en (den niande armen) manglar. {{byline\|Olve Utne}}]]
	'''Ḥanukká''' ([[hebraisk]]) eller '''chàneke''' (~~{{jid.}}~~) finst ikkje nemnt i ''Tenákh'', men er basert på historia vi finn i dei apokryfe Makkabearbøkene. Ḥanukká er ei åtte dagar lang høgtid som blir markert kring nymåne i desember — frå den 25. ''kislév'' etter den jødiske kalenderen. Høgtida blir markert ved levande lys, feit mat og mjølkemat, og i nyare tid har det vorte gradvis vanlegare å gje gåver til kvarandre.		'''Ḥanukká''' ([[hebraisk]]) eller '''chàneke''' ([[jiddisch]]) finst ikkje nemnt i ''Tenákh'', men er basert på historia vi finn i dei apokryfe Makkabearbøkene. Ḥanukká er ei åtte dagar lang høgtid som blir markert kring nymåne i desember — frå den 25. ''kislév'' etter den jødiske kalenderen. Høgtida blir markert ved levande lys, feit mat og mjølkemat, og i nyare tid har det vorte gradvis vanlegare å gje gåver til kvarandre.

	== Kulturelle retningar ==		== Kulturelle retningar ==

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 1. des. 2022 kl. 11:57
Linje 5:		Linje 5:

	=== Sjabbát ===		=== Sjabbát ===
	'''Sjabbát''' (~~{{hebr.}}~~) eller '''shabbes''' ({{jid.}}), òg kalla '''sabbá''' blant [[portugisarjødar]] og '''sabbat''' på skandinavisk, er den jødiske kviledagen og varar frå solnedgang på fredagskvelden til etter solnedgang på laurdagskvelden. På sjabbát er det ikkje lov å arbeide med handverk eller handel og heller ikkje lov å gjera opp eld etter tradisjonell jødedom. Rett føre sjabbáten begynner på fredagsseinettermiddagen, er det skikk å tenne to (eller fleire) lys til ære for dagen; og etter at sjabbáten er over på laurdagskvelden er det skikk å seie ''habdalá'' (jid. ''havdóle'') over levande lys, krydder og vin/druejuice. Helgemåltidet på fredagskvelden blir innleia med ''kiddúsj'' (bøn føre maten) for sjabbát-kvelden som blir sagt over vin eller druejuice og ''hammoṣí'' som blir sagt over to brød (ofte kalla ''ḥallót'' (hebr.) / ''challes'' (jid.)). Det første hovudmåltidet på laurdagen, som gjerne blir kalla ''desayuno'' blant portugisarjødar, blir innleia på tilsvarande vis, med ein litt annan tekstvariant av ''kiddúsj'' for sjabbátmorgonen.		'''Sjabbát''' ([[hebraisk]]) eller '''shabbes''' ({{jid.}}), òg kalla '''sabbá''' blant [[portugisarjødar]] og '''sabbat''' på skandinavisk, er den jødiske kviledagen og varar frå solnedgang på fredagskvelden til etter solnedgang på laurdagskvelden. På sjabbát er det ikkje lov å arbeide med handverk eller handel og heller ikkje lov å gjera opp eld etter tradisjonell jødedom. Rett føre sjabbáten begynner på fredagsseinettermiddagen, er det skikk å tenne to (eller fleire) lys til ære for dagen; og etter at sjabbáten er over på laurdagskvelden er det skikk å seie ''habdalá'' (jid. ''havdóle'') over levande lys, krydder og vin/druejuice. Helgemåltidet på fredagskvelden blir innleia med ''kiddúsj'' (bøn føre maten) for sjabbát-kvelden som blir sagt over vin eller druejuice og ''hammoṣí'' som blir sagt over to brød (ofte kalla ''ḥallót'' (hebr.) / ''challes'' (jid.)). Det første hovudmåltidet på laurdagen, som gjerne blir kalla ''desayuno'' blant portugisarjødar, blir innleia på tilsvarande vis, med ein litt annan tekstvariant av ''kiddúsj'' for sjabbátmorgonen.

	=== Dei tre valfartshøgtidene ===		=== Dei tre valfartshøgtidene ===
	I ''Torá''en (Mosebøkene) finst dei tre valfartshøgtidene nemnte: ''pesaḥ'' (flatbrødfesten), ''sjabungót'' (vekefesten) og ''sukkót'' (lauvhyttefesten).		I ''Torá''en (Mosebøkene) finst dei tre valfartshøgtidene nemnte: ''pesaḥ'' (flatbrødfesten), ''sjabungót'' (vekefesten) og ''sukkót'' (lauvhyttefesten).

	'''Pesaḥ''' (~~{{hebr.}}~~) eller '''peisech''' ({{jid.}}), òg kalla '''páscua de las cenceñas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk påske''' (norsk), har opphav i ein grødefest og fruktbarheitsfest der korn (særleg [[bygg]]) og husdyr (særleg [[sau]]er) står i sentrum. Samtidig er pesaḥ eit minne om utgangen av Egypt under ''Mosjé'' (Moses) si leiing. Den kristne høgtida [[påske]] har deler av opphavet sitt, inkludert namnet, i ''pesaḥ''. Under ''pesaḥ'' er det forbode å eta gjæra mjølmat av noko slag av [[kveite (korn)\|kveite]], [[spelt]], [[rug]] og vanleg [[bygg]] såvel som det femte slaget, som etter ''Talmúd'' og den sefardiske autoriteten ''Moshé ben Maimón'' (Maimonides, Rambam) er villbygg/torads[[bygg]], men som den asjkenaziske autoriteten ''Rashi'' og dei fleste seinare asjkenaziske autoritetar har meint er [[havre]]. I staden blir det laga ''maṣṣót'' (~~{{hebr.}}~~) / ''matses'' ({{jid.}}), eller flatbrød som er laga så raskt at deigen ikkje vann å begynna å heve seg på noko vis. Desse flatbrøda og fleire andre symbolske matretter blir serverte under ''haggadá''en ({{port.j.}}) / ''seder''en [[asjkenazím]]) — eit rituelt måltid der forteljinga om utgangen av Egypt utgjer kjerna.		'''Pesaḥ''' ([[hebraisk]]) eller '''peisech''' ({{jid.}}), òg kalla '''páscua de las cenceñas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk påske''' (norsk), har opphav i ein grødefest og fruktbarheitsfest der korn (særleg [[bygg]]) og husdyr (særleg [[sau]]er) står i sentrum. Samtidig er pesaḥ eit minne om utgangen av Egypt under ''Mosjé'' (Moses) si leiing. Den kristne høgtida [[påske]] har deler av opphavet sitt, inkludert namnet, i ''pesaḥ''. Under ''pesaḥ'' er det forbode å eta gjæra mjølmat av noko slag av [[kveite (korn)\|kveite]], [[spelt]], [[rug]] og vanleg [[bygg]] såvel som det femte slaget, som etter ''Talmúd'' og den sefardiske autoriteten ''Moshé ben Maimón'' (Maimonides, Rambam) er villbygg/torads[[bygg]], men som den asjkenaziske autoriteten ''Rashi'' og dei fleste seinare asjkenaziske autoritetar har meint er [[havre]]. I staden blir det laga ''maṣṣót'' ([[hebraisk]]) / ''matses'' ({{jid.}}), eller flatbrød som er laga så raskt at deigen ikkje vann å begynna å heve seg på noko vis. Desse flatbrøda og fleire andre symbolske matretter blir serverte under ''haggadá''en ({{port.j.}}) / ''seder''en [[asjkenazím]]) — eit rituelt måltid der forteljinga om utgangen av Egypt utgjer kjerna.

	'''Sjabungót''' (~~{{hebr.}}~~) eller '''shvues''' ({{jid.}}), òg kalla '''páscua de las semanas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk pinse''' (norsk), finn stad sju veker etter ''pesaḥ'' og svarar slik sett til [[pinse\|pinsa]] i kristendommen. Høgtida blir feira i éin eller to dagar til minne om at ''Torá''en vart gjeven til jødane på Sinaifjellet. Typiske skikkar inkluderer eting av mjølkemat.		'''Sjabungót''' ([[hebraisk]]) eller '''shvues''' ({{jid.}}), òg kalla '''páscua de las semanas''' ({{port.j.}}) eller '''jødisk pinse''' (norsk), finn stad sju veker etter ''pesaḥ'' og svarar slik sett til [[pinse\|pinsa]] i kristendommen. Høgtida blir feira i éin eller to dagar til minne om at ''Torá''en vart gjeven til jødane på Sinaifjellet. Typiske skikkar inkluderer eting av mjølkemat.

	[[fil:C04883 sukka.jpg\|thumb\|right\|Sukká (cabaña) på Nordmøre i [[2011]].]]		[[fil:C04883 sukka.jpg\|thumb\|right\|Sukká (cabaña) på Nordmøre i [[2011]].]]
	'''Sukkót''' (~~{{hebr.}}~~) eller '''sukkes''' ({{jid.}}), òg kalla '''páscua de las cabañas''' ({{port.j.}}) eller '''lauvhyttefesten''', er ei høgtid som fell i september eller oktober, fem dagar etter ''jom kippúr'' (forsoningsdagen). Det finst to særleg karakteristiske skikkar i samband med sukkót: Den eine skikken er at det blir vifta med ein ''etróg'' (søtsitron) og ein kvast som inneheld palmeblad, pilegreiner og myrtegreiner. (I kristendommen vart dette elementet overført til [[påske\|påska]], og i deler av [[Fjordane]] blir tradisjonelt pilvarianten [[selje]] faktisk kalla palme og vifta med på palmesøndag.) Den andre skikken er å byggje ein ''sukká'' (''sukke'' ({{jid.}}), ''cabaña'' ({{sp.p.}})) — ei lita hytte med minst tre ikkje-permanente, ofte glisne, vegger og glisse tak. I denne hytta er det skikk å eta måltid medan høgtida varar, og i varmare strøk er det ikkje uvanleg å sova i sukkáen òg. På grunn av klimaet i [[Midt-Noreg]], med kalde dagar og mykje regn i oktober, er det relativt få som byggjer seg sukká der.		'''Sukkót''' ([[hebraisk]]) eller '''sukkes''' ({{jid.}}), òg kalla '''páscua de las cabañas''' ({{port.j.}}) eller '''lauvhyttefesten''', er ei høgtid som fell i september eller oktober, fem dagar etter ''jom kippúr'' (forsoningsdagen). Det finst to særleg karakteristiske skikkar i samband med sukkót: Den eine skikken er at det blir vifta med ein ''etróg'' (søtsitron) og ein kvast som inneheld palmeblad, pilegreiner og myrtegreiner. (I kristendommen vart dette elementet overført til [[påske\|påska]], og i deler av [[Fjordane]] blir tradisjonelt pilvarianten [[selje]] faktisk kalla palme og vifta med på palmesøndag.) Den andre skikken er å byggje ein ''sukká'' (''sukke'' ({{jid.}}), ''cabaña'' ({{sp.p.}})) — ei lita hytte med minst tre ikkje-permanente, ofte glisne, vegger og glisse tak. I denne hytta er det skikk å eta måltid medan høgtida varar, og i varmare strøk er det ikkje uvanleg å sova i sukkáen òg. På grunn av klimaet i [[Midt-Noreg]], med kalde dagar og mykje regn i oktober, er det relativt få som byggjer seg sukká der.

	=== Høge heilagdagar og fastedagar ===		=== Høge heilagdagar og fastedagar ===
Linje 21:		Linje 21:

	[[fil:Levi - Form of Prayers III (5570) p. 14 (crop 2).jpg\|thumb\|Bøn for ofra for inkvisisjonen og for dei som vandrar på vegen. Frå ei portugisarjødisk bønebok for kippúr utg. i London i 1810.]]		[[fil:Levi - Form of Prayers III (5570) p. 14 (crop 2).jpg\|thumb\|Bøn for ofra for inkvisisjonen og for dei som vandrar på vegen. Frå ei portugisarjødisk bønebok for kippúr utg. i London i 1810.]]
	'''Kippúr''' eller '''jom hakkippurím''' (~~{{hebr.}}~~), òg kalla '''jom kippur''' eller '''jonkipper''' ({{jid.}}) og '''el ayuno blanco''' ({{sp.}}, 'den kvite fasta'), er den jødiske forsoningsdagen. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.		'''Kippúr''' eller '''jom hakkippurím''' ([[hebraisk]]), òg kalla '''jom kippur''' eller '''jonkipper''' ({{jid.}}) og '''el ayuno blanco''' ({{sp.}}, 'den kvite fasta'), er den jødiske forsoningsdagen. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.

	'''Tisjngá beáb''' (~~{{hebr.}}~~) eller '''tishebov''' ({{jid.}}), òg kalla '''el ayuno negro''' ({{sp.}}, 'den svarte fasta'), er minnedagen over tempelets fall. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.		'''Tisjngá beáb''' ([[hebraisk]]) eller '''tishebov''' ({{jid.}}), òg kalla '''el ayuno negro''' ({{sp.}}, 'den svarte fasta'), er minnedagen over tempelets fall. Dagen er ein av dei to fulle fastedagane i året, og alle jødar som er religiøst myndige og har helse til det fastar tradisjonelt eit heilt døgn — frå solnedgang til solnedgang.

	Det finst ein del andre fastedagar òg, men desse er mindre strenge, er stort sett avgrensa til berre deler av døgnet, og er meir variable mellom dei ulike greinene av jødedommen.		Det finst ein del andre fastedagar òg, men desse er mindre strenge, er stort sett avgrensa til berre deler av døgnet, og er meir variable mellom dei ulike greinene av jødedommen.

	=== Andre høgtider og merkedagar ===		=== Andre høgtider og merkedagar ===
	'''Purím''' (~~{{hebr.}}~~) eller '''púrem''' ({{jid.}}) er ei høgtid som ikkje finst nemnt i ''Torá'' (Lova) eller ''Nebiím'' (Profetane). Grunnlaget finst i ''Megillàt Estér'' (Esters bok), der det står skildra korleis Hadassá (seinare kjent som dronning Estér) og onkelen hennar, Mordekhái, bergar dei persiske jødane frå undergang. Høgtida, som fell i overgangen mellom seinvinter og tidleg vår, blir feira ved opplesing av ''Megillàt Estér'', ved å gje ''misjlóaḥ manót'' (matgåver) til naboar, slekt og vener, ved å drikke vin (gjerne i store mengder), ved å kle seg ut og ved song, musikk og underhaldning. Mange asjkenaziske jødar held eit såkalla ''púremshpíl'' — eit skodespel med handling henta frå, eller i det minste inspirert av, purímhistoria. Ein annan skikk er å halde parodiske føredrag om tilsynelatande alvorlege emne men der ordspel, tabu-reverseringar og rein surrealisme er vanlege trekk.		'''Purím''' ([[hebraisk]]) eller '''púrem''' ({{jid.}}) er ei høgtid som ikkje finst nemnt i ''Torá'' (Lova) eller ''Nebiím'' (Profetane). Grunnlaget finst i ''Megillàt Estér'' (Esters bok), der det står skildra korleis Hadassá (seinare kjent som dronning Estér) og onkelen hennar, Mordekhái, bergar dei persiske jødane frå undergang. Høgtida, som fell i overgangen mellom seinvinter og tidleg vår, blir feira ved opplesing av ''Megillàt Estér'', ved å gje ''misjlóaḥ manót'' (matgåver) til naboar, slekt og vener, ved å drikke vin (gjerne i store mengder), ved å kle seg ut og ved song, musikk og underhaldning. Mange asjkenaziske jødar held eit såkalla ''púremshpíl'' — eit skodespel med handling henta frå, eller i det minste inspirert av, purímhistoria. Ein annan skikk er å halde parodiske føredrag om tilsynelatande alvorlege emne men der ordspel, tabu-reverseringar og rein surrealisme er vanlege trekk.

	[[image:2873 hanukkijja fraa Trondheim.jpg\|thumb\|right\|Gammal ''ḥanukkijjá'' (''ḥanukká''-lysestake) frå Trondheim. ''Sjamásj''en (den niande armen) manglar. {{byline\|Olve Utne}}]]		[[image:2873 hanukkijja fraa Trondheim.jpg\|thumb\|right\|Gammal ''ḥanukkijjá'' (''ḥanukká''-lysestake) frå Trondheim. ''Sjamásj''en (den niande armen) manglar. {{byline\|Olve Utne}}]]
	'''Ḥanukká''' (~~{{hebr.}}~~) eller '''chàneke''' ({{jid.}}) finst ikkje nemnt i ''Tenákh'', men er basert på historia vi finn i dei apokryfe Makkabearbøkene. Ḥanukká er ei åtte dagar lang høgtid som blir markert kring nymåne i desember — frå den 25. ''kislév'' etter den jødiske kalenderen. Høgtida blir markert ved levande lys, feit mat og mjølkemat, og i nyare tid har det vorte gradvis vanlegare å gje gåver til kvarandre.		'''Ḥanukká''' ([[hebraisk]]) eller '''chàneke''' ({{jid.}}) finst ikkje nemnt i ''Tenákh'', men er basert på historia vi finn i dei apokryfe Makkabearbøkene. Ḥanukká er ei åtte dagar lang høgtid som blir markert kring nymåne i desember — frå den 25. ''kislév'' etter den jødiske kalenderen. Høgtida blir markert ved levande lys, feit mat og mjølkemat, og i nyare tid har det vorte gradvis vanlegare å gje gåver til kvarandre.

	== Kulturelle retningar ==		== Kulturelle retningar ==