Lensadel - Sideversjonshistorikk

PaulVIF på 21. mai 2018 kl. 19:01

2018-05-21T19:01:59Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 21. mai 2018 kl. 19:01
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>		<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>
	{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}		{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}
	<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' er ei nemning for adelege personar som har godseigedomar i (helst arveleg) [[Leksikon:Lensvesen\|forlening]] og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor lensherren (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).		<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' er ei nemning for adelege personar som har godseigedomar i (helst arveleg) [[Leksikon:Lensvesen\|forlening]] og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor [[Lensherre\|lensherren]] (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).

	Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[~~Leksikon:Grevskap~~\|grevar]] og [[~~Leksikon:Baroni~~\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane vart det oppretta i alt åtte grevskap og eit større tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>		Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Greve\|grevar]] og [[Friherre\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane vart det oppretta i alt åtte grevskap og eit større tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>

	Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje privilegium som inkluderte og femnde vidare enn dei privilegia som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.		Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje privilegium som inkluderte og femnde vidare enn dei privilegia som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.
Linje 61:		Linje 61:
	'''Næringsprivilegium'''		'''Næringsprivilegium'''
	*Lensprivilegia av 1671 heimla einerett til bergverksdrift og jakt i grevskapa/baronia.		*Lensprivilegia av 1671 heimla einerett til bergverksdrift og jakt i grevskapa/baronia.
	*Larvik-greven fekk betydelege privilegium for sine verksemder, [[~~Fritsø~~ jernverk]] og sagbruk		*Larvik-greven fekk betydelege privilegium for sine verksemder, [[Treschow-Fritzøe AS\|Fritzøe jernverk]] og sagbruk

	== Eit nyføydalt element i riket ==		== Eit nyføydalt element i riket ==

Cnyborg: {{nn}}

2016-01-25T13:25:40Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 25. jan. 2016 kl. 13:25
Linje 83:		Linje 83:
	{{F2}}		{{F2}}
	{{ikke koord}}		{{ikke koord}}
			{{nn}}

Cnyborg: {{ikke koord}}

2015-05-13T09:31:44Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 13. mai 2015 kl. 09:31
Linje 82:		Linje 82:
	[[Kategori:Etableringer i 1671]]		[[Kategori:Etableringer i 1671]]
	{{F2}}		{{F2}}
			{{ikke koord}}

Hans P. Hosar på 30. des. 2014 kl. 05:32

2014-12-30T05:32:46Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 30. des. 2014 kl. 05:32
Linje 10:		Linje 10:

	== Dei fornemste av adel i riket ==		== Dei fornemste av adel i riket ==
	Den nye standen, som i stor mon bestod av nyadla personar, skulle reknast som den mest fornemme av adel i riket. Grevane og baronane vart plasserte høgt i rangen, til dels nest under den kongelege familie, og generelt framom den gamle adelen. På sine våpenskjold kunne dei nyadla setje høvesvis greve- og friherrekrone og hjelm med elleve «traller» for grevar, sju for friherrar. (Traller er bøyler i visiret på den stiliserte turnérhjelmen, sjå illustrasjon). Grevane skulle titulerast «høy- og velbårne», friherrane «høyedle og velbårne». Grevane sine yngre døtre og søner skulle ha friherretitlar, og ei grevedotter kunne til og med tiltalast som «frøken», noko som til da berre hadde vore brukt om kongsdøtre.		Den nye standen, som i stor mon bestod av nyadla personar, skulle reknast som den mest fornemme av adel i riket. Grevane og baronane vart plasserte høgt i [[Leksikon:Rang\|rangen]], til dels nest under den kongelege familie, og generelt framom den gamle adelen. På sine våpenskjold kunne dei nyadla setje høvesvis greve- og friherrekrone og hjelm med elleve «traller» for grevar, sju for friherrar. (Traller er bøyler i visiret på den stiliserte turnérhjelmen, sjå illustrasjon). Grevane skulle titulerast «høy- og velbårne», friherrane «høyedle og velbårne». Grevane sine yngre døtre og søner skulle ha friherretitlar, og ei grevedotter kunne til og med tiltalast som «frøken», noko som til da berre hadde vore brukt om kongsdøtre.

	== Opprettinga 1671 ==		== Opprettinga 1671 ==
Linje 44:		Linje 44:
	*[[Leksikon:Patronatsrett\|Patronatsrett]], dvs. kallsrett (rett til å utnemne prestar) og dessutan eigedomsrett til alle kyrkjene i grevskapa med dei inntekter og utgifter som følgde med.		*[[Leksikon:Patronatsrett\|Patronatsrett]], dvs. kallsrett (rett til å utnemne prestar) og dessutan eigedomsrett til alle kyrkjene i grevskapa med dei inntekter og utgifter som følgde med.

	*Jurisdiksjon og administrativt mynde over byar. Larvik vart i lensbrevet overlate til grevskapet, dvs. at byen ikkje fekk eigne [[Leksikon:Kjøpstad\|kjøpstadsprivilegium]], og greven skulle utnemne byadministrasjonen. Tønsberg med ladestadene [[Strømsø]] og [[Holmestrand]] vart lagt til grevskapet, men Tønsberg og Holmestrand vart utskilde att allereie i 1684. Strømsø vart derimot hengande ved grevskapet med omsyn til utnemning byfut der.		*Jurisdiksjon og administrativt mynde over byar. Larvik vart i lensbrevet overlate til grevskapet, dvs. at byen ikkje fekk eigne [[Leksikon:Kjøpstad\|kjøpstadsprivilegium]], og greven skulle utnemne byadministrasjonen. Tønsberg med ladestadene [[Strømsø]] og [[Holmestrand]] vart lagt til grevskapet, men Tønsberg og Holmestrand vart utskilde att allereie i 1684. Strømsø vart derimot hengande ved grevskapet med omsyn til utnemning av byfut der.

	*Oppebørsel av offentlege skattar. Grevane vart overlatne den kongelege oppebørselen av skattar og avgifter bortsett frå tollen. Grevens godsforvaltar vart kalla «amtsforvaltar» overtok i praksis derfor alle funksjonar som dei kongelege futane hadde elles (oppebørsels- og politimakt). Som innan rettsvesenet, skilde baroniet seg frå dei to grevskapa at den «offentlege» oppebørselsmakta galdt berre på baroniets eigne leiglendingsgardar. Grevane og baronen fekk også ein del av dei offentlege skattane og avgiftene som inntekt for seg, sjå neste avsnittet.		*Oppebørsel av offentlege skattar. Grevane vart overlatne den kongelege oppebørselen av skattar og avgifter bortsett frå tollen. Grevens godsforvaltar vart kalla «amtsforvaltar» overtok i praksis derfor alle funksjonar som dei kongelege futane hadde elles (oppebørsels- og politimakt). Som innan rettsvesenet, skilde baroniet seg frå dei to grevskapa at den «offentlege» oppebørselsmakta galdt berre på baroniets eigne leiglendingsgardar. Grevane og baronen fekk også ein del av dei offentlege skattane og avgiftene som inntekt for seg, sjå neste avsnittet.

Hans P. Hosar: Lenke

2014-12-30T05:20:42Z

Lenke

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 30. des. 2014 kl. 05:20
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>		<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>
	{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}		{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}
	<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' er adelege personar som har godseigedomar i (helst arveleg) forlening og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor lensherren (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).		<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' er ei nemning for adelege personar som har godseigedomar i (helst arveleg) [[Leksikon:Lensvesen\|forlening]] og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor lensherren (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).

	Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane vart det oppretta i alt åtte grevskap og eit større tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>		Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane vart det oppretta i alt åtte grevskap og eit større tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>

	Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje privilegium som inkluderte og femnde vidare enn dei privilegia som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.		Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje privilegium som inkluderte og femnde vidare enn dei privilegia som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.

	I Noreg vart alle lensadelege rettar i likskap med adelskap generelt avvikla med heimel i [[Adelsloven\|adelslova av 1821]].		I Noreg vart alle lensadelege rettar i likskap med adelskap generelt avvikla med heimel i [[Adelsloven\|adelslova av 1821]].

Olve Utne: privileg > privilegium ; privilega > privilegia (Nynorskordboka)

2014-09-04T09:01:05Z

privileg > privilegium ; privilega > privilegia (Nynorskordboka)

Hans P. Hosar: Språk

2014-09-04T04:57:21Z

Språk

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 4. sep. 2014 kl. 04:57
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>		<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>
	{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}		{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}
	<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' ~~tyder adelsmenn~~ som har godseigedomar i (helst arveleg) forlening og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor lensherren (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).		<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' er adelege personar som har godseigedomar i (helst arveleg) forlening og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor lensherren (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).

	Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane vart det oppretta i alt åtte grevskap og eit større tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>		Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane vart det oppretta i alt åtte grevskap og eit større tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>

Hans P. Hosar på 26. feb. 2014 kl. 08:00

2014-02-26T08:00:52Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 26. feb. 2014 kl. 08:00
Linje 44:		Linje 44:
	*[[Leksikon:Patronatsrett\|Patronatsrett]], dvs. kallsrett (rett til å utnemne prestar) og dessutan eigedomsrett til alle kyrkjene i grevskapa med dei inntekter og utgifter som følgde med.		*[[Leksikon:Patronatsrett\|Patronatsrett]], dvs. kallsrett (rett til å utnemne prestar) og dessutan eigedomsrett til alle kyrkjene i grevskapa med dei inntekter og utgifter som følgde med.

	*Jurisdiksjon og administrativt mynde over byar. Larvik vart i lensbrevet ~~skilt frå Tønsberg og~~ overlate til grevskapet, dvs,. at byen ikkje fekk eigne [[Leksikon:Kjøpstad\|kjøpstadsprivileg]], og greven skulle utnemne byadministrasjonen. Tønsberg med ladestadene [[Strømsø]] og [[Holmestrand]] vart lagt til grevskapet, men Tønsberg og Holmestrand vart utskilde att allereie i 1684. Strømsø vart derimot hengande ved grevskapet med omsyn til utnemning byfut der.		*Jurisdiksjon og administrativt mynde over byar. Larvik vart i lensbrevet overlate til grevskapet, dvs. at byen ikkje fekk eigne [[Leksikon:Kjøpstad\|kjøpstadsprivileg]], og greven skulle utnemne byadministrasjonen. Tønsberg med ladestadene [[Strømsø]] og [[Holmestrand]] vart lagt til grevskapet, men Tønsberg og Holmestrand vart utskilde att allereie i 1684. Strømsø vart derimot hengande ved grevskapet med omsyn til utnemning byfut der.

	*Oppebørsel av offentlege skattar. Grevane vart overlatne den kongelege oppebørselen av skattar og avgifter bortsett frå tollen. Grevens godsforvaltar vart kalla «amtsforvaltar» overtok i praksis derfor alle funksjonar som dei kongelege futane hadde elles (oppebørsels- og politimakt). Som innan rettsvesenet, skilde baroniet seg frå dei to grevskapa at den «offentlege» oppebørselsmakta galdt berre på baroniets eigne leiglendingsgardar. Grevane og baronen fekk også ein del av dei offentlege skattane og avgiftene som inntekt for seg, sjå neste avsnittet.		*Oppebørsel av offentlege skattar. Grevane vart overlatne den kongelege oppebørselen av skattar og avgifter bortsett frå tollen. Grevens godsforvaltar vart kalla «amtsforvaltar» overtok i praksis derfor alle funksjonar som dei kongelege futane hadde elles (oppebørsels- og politimakt). Som innan rettsvesenet, skilde baroniet seg frå dei to grevskapa at den «offentlege» oppebørselsmakta galdt berre på baroniets eigne leiglendingsgardar. Grevane og baronen fekk også ein del av dei offentlege skattane og avgiftene som inntekt for seg, sjå neste avsnittet.

Hans P. Hosar: Litt språkvask

2014-02-26T07:55:29Z

Litt språkvask

Hans P. Hosar: Lett redigering

2013-11-24T05:27:13Z

Lett redigering

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 30. des. 2014 kl. 05:20
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>		<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>
	{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}		{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}
	<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' er adelege personar som har godseigedomar i (helst arveleg) forlening og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor lensherren (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).		<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' er ei nemning for adelege personar som har godseigedomar i (helst arveleg) [[Leksikon:Lensvesen\|forlening]] og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor lensherren (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).

	Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane vart det oppretta i alt åtte grevskap og eit større tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>		Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane vart det oppretta i alt åtte grevskap og eit større tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>

	Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje privilegium som inkluderte og femnde vidare enn dei privilegia som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.		Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje privilegium som inkluderte og femnde vidare enn dei privilegia som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.

	I Noreg vart alle lensadelege rettar i likskap med adelskap generelt avvikla med heimel i [[Adelsloven\|adelslova av 1821]].		I Noreg vart alle lensadelege rettar i likskap med adelskap generelt avvikla med heimel i [[Adelsloven\|adelslova av 1821]].

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 4. sep. 2014 kl. 09:01
Linje 5:		Linje 5:
	Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane vart det oppretta i alt åtte grevskap og eit større tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>		Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane vart det oppretta i alt åtte grevskap og eit større tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>

	Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje ~~privileg~~ som inkluderte og femnde vidare enn dei ~~privilega~~ som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.		Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje privilegium som inkluderte og femnde vidare enn dei privilegia som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.

	I Noreg vart alle lensadelege rettar i likskap med adelskap generelt avvikla med heimel i [[Adelsloven\|adelslova av 1821]].		I Noreg vart alle lensadelege rettar i likskap med adelskap generelt avvikla med heimel i [[Adelsloven\|adelslova av 1821]].
Linje 33:		Linje 33:
	Baroniet opphøyrde som eigentleg lensadeleg eining i 1723, da den mannlege slektslinja opphøyrde med Axel Rosenkrantz, og godset fall attende til krona. Det vart seinare selt til familien Rosencrone, som fekk behalde dei friherrelege rettane og baronitittelen. I 1749 vart godset omgjort til [[Leksikon:Stamhus\|stamhus]].		Baroniet opphøyrde som eigentleg lensadeleg eining i 1723, da den mannlege slektslinja opphøyrde med Axel Rosenkrantz, og godset fall attende til krona. Det vart seinare selt til familien Rosencrone, som fekk behalde dei friherrelege rettane og baronitittelen. I 1749 vart godset omgjort til [[Leksikon:Stamhus\|stamhus]].

	=== ~~Privilega~~ ===		=== Privilegia ===
	Dei viktigaste særrettane grevane og baronen oppnådde i kraft av sin lensadelege status var desse:<ref>Basert på greve- og ~~friherreprivilega~~ 25. mai 1671 og på oppsummeringar hjå Rian, Ø. 1980:10-19 og Tennfjord, F. 1944:48-53.)</ref>		Dei viktigaste særrettane grevane og baronen oppnådde i kraft av sin lensadelege status var desse:<ref>Basert på greve- og friherreprivilegia 25. mai 1671 og på oppsummeringar hjå Rian, Ø. 1980:10-19 og Tennfjord, F. 1944:48-53.)</ref>

	'''Rettslege, administrative og politiske'''		'''Rettslege, administrative og politiske'''
Linje 44:		Linje 44:
	*[[Leksikon:Patronatsrett\|Patronatsrett]], dvs. kallsrett (rett til å utnemne prestar) og dessutan eigedomsrett til alle kyrkjene i grevskapa med dei inntekter og utgifter som følgde med.		*[[Leksikon:Patronatsrett\|Patronatsrett]], dvs. kallsrett (rett til å utnemne prestar) og dessutan eigedomsrett til alle kyrkjene i grevskapa med dei inntekter og utgifter som følgde med.

	*Jurisdiksjon og administrativt mynde over byar. Larvik vart i lensbrevet overlate til grevskapet, dvs. at byen ikkje fekk eigne [[Leksikon:Kjøpstad\|~~kjøpstadsprivileg~~]], og greven skulle utnemne byadministrasjonen. Tønsberg med ladestadene [[Strømsø]] og [[Holmestrand]] vart lagt til grevskapet, men Tønsberg og Holmestrand vart utskilde att allereie i 1684. Strømsø vart derimot hengande ved grevskapet med omsyn til utnemning byfut der.		*Jurisdiksjon og administrativt mynde over byar. Larvik vart i lensbrevet overlate til grevskapet, dvs. at byen ikkje fekk eigne [[Leksikon:Kjøpstad\|kjøpstadsprivilegium]], og greven skulle utnemne byadministrasjonen. Tønsberg med ladestadene [[Strømsø]] og [[Holmestrand]] vart lagt til grevskapet, men Tønsberg og Holmestrand vart utskilde att allereie i 1684. Strømsø vart derimot hengande ved grevskapet med omsyn til utnemning byfut der.

	*Oppebørsel av offentlege skattar. Grevane vart overlatne den kongelege oppebørselen av skattar og avgifter bortsett frå tollen. Grevens godsforvaltar vart kalla «amtsforvaltar» overtok i praksis derfor alle funksjonar som dei kongelege futane hadde elles (oppebørsels- og politimakt). Som innan rettsvesenet, skilde baroniet seg frå dei to grevskapa at den «offentlege» oppebørselsmakta galdt berre på baroniets eigne leiglendingsgardar. Grevane og baronen fekk også ein del av dei offentlege skattane og avgiftene som inntekt for seg, sjå neste avsnittet.		*Oppebørsel av offentlege skattar. Grevane vart overlatne den kongelege oppebørselen av skattar og avgifter bortsett frå tollen. Grevens godsforvaltar vart kalla «amtsforvaltar» overtok i praksis derfor alle funksjonar som dei kongelege futane hadde elles (oppebørsels- og politimakt). Som innan rettsvesenet, skilde baroniet seg frå dei to grevskapa at den «offentlege» oppebørselsmakta galdt berre på baroniets eigne leiglendingsgardar. Grevane og baronen fekk også ein del av dei offentlege skattane og avgiftene som inntekt for seg, sjå neste avsnittet.

	'''~~Skatteprivileg~~ og tillagde offentlege inntekter'''		'''Skatteprivilegium og tillagde offentlege inntekter'''
	*Skattefrie setegardar, i likskap med andre eigarar av adelege setegardar.		*Skattefrie setegardar, i likskap med andre eigarar av adelege setegardar.
	*Fritak for offentlege skattar på leiglendingsgardane tilsvarande ei landskyld på til saman 100 tønner [[Leksikon:Hartkorn\|hartkorn]] for friherrar, 300 tønner for grevane. Rosendal nådde rett nok ikkje opp til minstestorleiken, og fekk slik fritak for vel 78 tønner hartkorn.		*Fritak for offentlege skattar på leiglendingsgardane tilsvarande ei landskyld på til saman 100 tønner [[Leksikon:Hartkorn\|hartkorn]] for friherrar, 300 tønner for grevane. Rosendal nådde rett nok ikkje opp til minstestorleiken, og fekk slik fritak for vel 78 tønner hartkorn.

	:Fritaket er slik formulert i ~~friherreprivilega~~ 1671 (tilsvarande for grevane): «100 Tønder hart Korn udi tilliggende Bønder-Gods/ være for ald contribution og paaleg hvad Nafn det oc have kand/ Princessin undtagen/ aldeelis fri oc forskaanet.»		:Fritaket er slik formulert i friherreprivilegia 1671 (tilsvarande for grevane): «100 Tønder hart Korn udi tilliggende Bønder-Gods/ være for ald contribution og paaleg hvad Nafn det oc have kand/ Princessin undtagen/ aldeelis fri oc forskaanet.»

	:I følgje Øystein Rian innebar fritaket i grevskapa i Vestfold at lensadelen oppebar dei vanlege gardskattane, og ein del av desse måtte vidaresendast til dei kongelege kassene.		:I følgje Øystein Rian innebar fritaket i grevskapa i Vestfold at lensadelen oppebar dei vanlege gardskattane, og ein del av desse måtte vidaresendast til dei kongelege kassene.
Linje 59:		Linje 59:
	*Kongens del av [[Leksikon:Tiende\|tienda]] til inntekt, og den tredelen som følgde soknekyrkjene hadde dei i kraft av å vere kyrkjeeigarar.		*Kongens del av [[Leksikon:Tiende\|tienda]] til inntekt, og den tredelen som følgde soknekyrkjene hadde dei i kraft av å vere kyrkjeeigarar.

	'''~~Næringsprivileg~~'''		'''Næringsprivilegium'''
	*~~Lensprivilga~~ av 1671 heimla einerett til bergverksdrift og jakt i grevskapa/baronia.		*Lensprivilegia av 1671 heimla einerett til bergverksdrift og jakt i grevskapa/baronia.
	*Larvik-greven fekk betydelege ~~privileg~~ for sine verksemder, [[Fritsø jernverk]] og sagbruk		*Larvik-greven fekk betydelege privilegium for sine verksemder, [[Fritsø jernverk]] og sagbruk

	== Eit nyføydalt element i riket ==		== Eit nyføydalt element i riket ==

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 26. feb. 2014 kl. 07:55
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>		<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>
	{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}		{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}
	<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' tyder adelsmenn som har godseigedomar i (arveleg) forlening og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor lensherren (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).		<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' tyder adelsmenn som har godseigedomar i (helst arveleg) forlening og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor lensherren (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).

	Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane ~~skal~~ det ~~ha blitt~~ oppretta i alt åtte grevskap og eit ~~ukjent~~ tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar ~~av ein viss minstestorleik~~ i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>		Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane vart det oppretta i alt åtte grevskap og eit større tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>

	Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje privileg som inkluderte og femnde vidare enn dei privilega som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.		Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje privileg som inkluderte og femnde vidare enn dei privilega som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.
Linje 13:		Linje 13:

	== Opprettinga 1671 ==		== Opprettinga 1671 ==
	Lensadelen vart innstifta ved to kongelege forordningar, «Grevernis Privilegier» og «Fri-Herrernis Privilegier», båe daterte [[25. juni]] [[1671]]. Friherre blir i Norden brukt synonymt med baron. Saman med den fyrste [[Leksikon:Rang\|rangforordninga]] som var utferda same dagen, og innføringa av [[Rangadel\|rangadelen]] i [[1679]], gjorde etableringa av lensadelen sitt til å omforme adelskapet for å få det til å passe betre med eineveldets ideologi og styringssystem. [[Leksikon:Dannebrogsorden\|Dannebrogsordenen]], som også vart innstifta av kongen i 1671, kan sjåast i det same perspektivet. Det var eit prestisje- og premieringssystem som tente til å nøytralisere den gamle adelens makt og innverknad, og som kunne forebygge eventuelle forsøk frå deira side ~~for~~ å vinne ~~att~~ rettar og den makt som hadde vorte fråteke dei i og med innføringa av eineveldet. Med historikaren [[Knut Myklands]] ord var føremålet frå kongens side «dels å skape en stand som skulle kaste glans over kongen og var avhengig av kongen, dels å degradere den gamle adelen ved at grevene og baronene ble stilt foran dem i rang.»<ref>Mykland, K. 1977:140</ref> Og Mykland påpeikar i samband med dette at i berre eitt av dei åtte nye grevskapa var den opphøgde greven av gammal adel. Lensadelen var «nye menn» som hadde kongen og eineveldet å takke for sin posisjon.		Lensadelen vart innstifta ved to kongelege forordningar, «Grevernis Privilegier» og «Fri-Herrernis Privilegier», båe daterte [[25. juni]] [[1671]]. Friherre blir i Norden brukt synonymt med baron. Saman med den fyrste [[Leksikon:Rang\|rangforordninga]] som var utferda same dagen, og innføringa av [[Rangadel\|rangadelen]] i [[1679]], gjorde etableringa av lensadelen sitt til å omforme adelskapet for å få det til å passe betre med eineveldets ideologi og styringssystem. [[Leksikon:Dannebrogsorden\|Dannebrogsordenen]], som også vart innstifta av kongen i 1671, kan sjåast i det same perspektivet. Det var eit prestisje- og premieringssystem som tente til å nøytralisere den gamle adelens makt og innverknad, og som kunne forebygge eventuelle forsøk frå deira side på å vinne attende rettar og den makt som hadde vorte fråteke dei i og med innføringa av eineveldet. Med historikaren [[Knut Myklands]] ord var føremålet frå kongens side «dels å skape en stand som skulle kaste glans over kongen og var avhengig av kongen, dels å degradere den gamle adelen ved at grevene og baronene ble stilt foran dem i rang.»<ref>Mykland, K. 1977:140</ref> Og Mykland påpeikar i samband med dette at i berre eitt av dei åtte nye grevskapa var den opphøgde greven av gammal adel. Lensadelen var «nye menn» som hadde kongen og eineveldet å takke for sin posisjon.

	{{thumb høyre\|Griffenfeldt.jpg\|<small>Peder Schumacher (1635-1699), greve av Griffenfeldt</small>}}		{{thumb høyre\|Griffenfeldt.jpg\|<small>Peder Schumacher (1635-1699), greve av Griffenfeldt</small>}}
Linje 25:		Linje 25:

	=== To grevskap og eit baroni ===		=== To grevskap og eit baroni ===
	Det fyrste grevskapet i Noreg hadde vorte oppretta to år tidlegare. Kongens halvbror, statthaldar i Noreg [[Ulrik Fredrik Gyldenløve]] fekk «ereksjonspatent» (opprettingsdokument) på grevskapet Larvik (Laurvigen) den 29. september 1671. Det omfatta det gamle [[Brunla len]] og amt, dvs. den søre delen av det nåverande [[Vestfold fylke]]. Grevskapet vart selt attende til kongen i 1805, og dei grevelege rettane fall bort i 1817.		Det fyrste grevskapet i Noreg hadde vorte oppretta to år tidlegare. Kongens halvbror, statthaldar i Noreg [[Ulrik Fredrik Gyldenløve]] fekk «ereksjonspatent» (opprettingsdokument) på grevskapet Larvik (Laurvigen) den 29. september 1671. Det omfatta det gamle [[Brunla len]] og amt, dvs. den søre delen av det nåverande [[Vestfold fylke]]. Grevskapet vart selt attende til kongen i 1805, og dei grevelege rettane fall bort i 1817.

	Grev Griffenfeldt fall i unåde i 1676 og hamna i livsvarig fengsel dømt for forræderi. Grevskapet hans vart under namnet Tønsberg grevskap kjøpt av Gyldenløve i 1678, som i 1683 selde det vidare til feltmarskalk [[Gustav Wilhelm Wedel]]. Grevskapet vart omdøypt til [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]], som det sidan vart heitande. Grevskapet vart avvikla med heimel i adelslova av 1821.		Grev Griffenfeldt fall i unåde i 1676 og hamna i livsvarig fengsel dømt for forræderi. Grevskapet hans vart under namnet Tønsberg grevskap kjøpt av Gyldenløve i 1678, som i 1683 selde det vidare til feltmarskalk [[Gustav Wilhelm Wedel]]. Grevskapet vart omdøypt til [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]], som det sidan vart heitande. Grevskapet vart avvikla med heimel i adelslova av 1821.

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 24. nov. 2013 kl. 05:27
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>		<onlyinclude>{{thumb høyre\|Grevehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Grevehjelm og krone, slik det var føreskrive i forordninga om Grevernis Privilegier. Merk dei elleve «trallene» (bøylene)i visiret.</small>}}</onlyinclude>
	{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}		{{thumb høyre\|Friherrehjelm og krone 1671.jpg\|<small>Hjelm og krone for friherrar (baronar), slik det var føreskrive i forordninga om Friherrernis Privilegier. Merk dei sju trallene i visiret.</small>}}
	<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' tyder ~~generelt~~ adelsmenn som har godseigedomar i (arveleg) forlening og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor lensherren (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).		<onlyinclude>'''[[Lensadel]]''' tyder adelsmenn som har godseigedomar i (arveleg) forlening og ymse særrettar i vederlag for truskap og tenester overfor lensherren (kongen). Det germanske ordet ''len'' har etymologisk same rot som det norske ''lån'', og tilsvara det latinske ''feudum'' (lensgods).

	Meir spesifikt ~~vart~~ lensadel ~~brukt~~ som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane skal det ha blitt oppretta i alt åtte grevskap og eit ukjent tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar av ein viss minstestorleik i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>		Meir spesifikt var lensadel nytta som nemning på den nye, høgadelege standen av [[Leksikon:Grevskap\|grevar]] og [[Leksikon:Baroni\|friherrar (baronar)]] som kong [[Christian V]] instituerte i Danmark og Noreg med to forordningar av [[25. juni]] [[1671]]. Eit hovudføremål med dette var å styrke det nye [[Enevelde\|einevaldsregimet]] i høve til den gamle høgadelen. Med heimel i desse forordningane skal det ha blitt oppretta i alt åtte grevskap og eit ukjent tal baroni i dobbeltmonarkiet i tida som følgde. Grevskapa og baronia vart tillagde kongelege godssamlingar av ein viss minstestorleik i arveleg forlening. To av grevskapa og eitt baroni vart oppretta i Noreg, dvs. grevskapa [[Larvik grevskap\|Larvik]] og [[Jarlsberg grevskap\|Jarlsberg]] og baroniet [[Rosendal baroni\|Rosendal]]. </onlyinclude>

	Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje privileg som inkluderte og femnde vidare enn dei privilega som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.		Med greve- og friherretitlane følgde i tillegg til lensgodset også ei rekkje privileg som inkluderte og femnde vidare enn dei privilega som alle av adel til kvar tid hadde. Spesifikt lensadelege rettar inkluderte [[Leksikon:Patronatsrett\|patronatssrett]] og [[Leksikon:Birk\|birkerett]], meir vidtgåande skattefritak og økonomiske rettar, og dessutan makt og mynde over allmugen i grevskapa og baronia som andre stader var tillagt det statlege embetsverket.

	I Noreg vart alle lensadelege rettar i likskap med adelskap generelt avvikla med heimel i [[Adelsloven\|adelslova av 1821]].		I Noreg vart alle lensadelege rettar i likskap med adelskap generelt avvikla med heimel i [[Adelsloven\|adelslova av 1821]].


	== Dei fornemste av adel i riket ==		== Dei fornemste av adel i riket ==

	Den nye standen, som i stor mon bestod av nyadla personar, skulle reknast som den mest fornemme av adel i riket. Grevane og baronane vart plasserte høgt i rangen, til dels nest under den kongelege familie, og generelt framom den gamle adelen. På sine våpenskjold kunne dei nyadla setje høvesvis greve- og friherrekrone og hjelm med elleve «traller» for grevar, sju for friherrar. (Traller er bøyler i visiret på den stiliserte turnérhjelmen, sjå illustrasjon). Grevane skulle titulerast «høy- og velbårne», friherrane «høyedle og velbårne». Grevane sine yngre døtre og søner skulle ha friherretitlar, og ei grevedotter kunne til og med tiltalast som «frøken», noko som til da berre hadde vore brukt om kongsdøtre.		Den nye standen, som i stor mon bestod av nyadla personar, skulle reknast som den mest fornemme av adel i riket. Grevane og baronane vart plasserte høgt i rangen, til dels nest under den kongelege familie, og generelt framom den gamle adelen. På sine våpenskjold kunne dei nyadla setje høvesvis greve- og friherrekrone og hjelm med elleve «traller» for grevar, sju for friherrar. (Traller er bøyler i visiret på den stiliserte turnérhjelmen, sjå illustrasjon). Grevane skulle titulerast «høy- og velbårne», friherrane «høyedle og velbårne». Grevane sine yngre døtre og søner skulle ha friherretitlar, og ei grevedotter kunne til og med tiltalast som «frøken», noko som til da berre hadde vore brukt om kongsdøtre.


	== Opprettinga 1671 ==		== Opprettinga 1671 ==

	Lensadelen vart innstifta ved to kongelege forordningar, «Grevernis Privilegier» og «Fri-Herrernis Privilegier», båe daterte [[25. juni]] [[1671]]. Friherre blir i Norden brukt synonymt med baron. Saman med den fyrste [[Leksikon:Rang\|rangforordninga]] som var utferda same dagen, og innføringa av [[Rangadel\|rangadelen]] i [[1679]], gjorde etableringa av lensadelen sitt til å omforme adelskapet for å få det til å passe betre med eineveldets ideologi og styringssystem. [[Leksikon:Dannebrogsorden\|Dannebrogsordenen]], som også vart innstifta av kongen i 1671, kan sjåast i det same perspektivet. Det var eit prestisje- og premieringssystem som tente til å nøytralisere den gamle adelens makt og innverknad, og som kunne forebygge eventuelle forsøk frå deira side for å vinne att rettar og den makt som hadde vorte fråteke dei i og med innføringa av eineveldet. Med historikaren [[Knut Myklands]] ord var føremålet frå kongens side «dels å skape en stand som skulle kaste glans over kongen og var avhengig av kongen, dels å degradere den gamle adelen ved at grevene og baronene ble stilt foran dem i rang.»<ref>Mykland, K. 1977:140</ref> Og Mykland påpeikar i samband med dette at i berre eitt av dei åtte nye grevskapa var den opphøgde greven av gammal adel. Lensadelen var «nye menn» som hadde kongen og eineveldet å takke for sin posisjon.		Lensadelen vart innstifta ved to kongelege forordningar, «Grevernis Privilegier» og «Fri-Herrernis Privilegier», båe daterte [[25. juni]] [[1671]]. Friherre blir i Norden brukt synonymt med baron. Saman med den fyrste [[Leksikon:Rang\|rangforordninga]] som var utferda same dagen, og innføringa av [[Rangadel\|rangadelen]] i [[1679]], gjorde etableringa av lensadelen sitt til å omforme adelskapet for å få det til å passe betre med eineveldets ideologi og styringssystem. [[Leksikon:Dannebrogsorden\|Dannebrogsordenen]], som også vart innstifta av kongen i 1671, kan sjåast i det same perspektivet. Det var eit prestisje- og premieringssystem som tente til å nøytralisere den gamle adelens makt og innverknad, og som kunne forebygge eventuelle forsøk frå deira side for å vinne att rettar og den makt som hadde vorte fråteke dei i og med innføringa av eineveldet. Med historikaren [[Knut Myklands]] ord var føremålet frå kongens side «dels å skape en stand som skulle kaste glans over kongen og var avhengig av kongen, dels å degradere den gamle adelen ved at grevene og baronene ble stilt foran dem i rang.»<ref>Mykland, K. 1977:140</ref> Og Mykland påpeikar i samband med dette at i berre eitt av dei åtte nye grevskapa var den opphøgde greven av gammal adel. Lensadelen var «nye menn» som hadde kongen og eineveldet å takke for sin posisjon.

	{{thumb høyre\|Griffenfeldt.jpg\|<small>Peder Schumacher (1635-1699), greve av Griffenfeldt</small>}}		{{thumb høyre\|Griffenfeldt.jpg\|<small>Peder Schumacher (1635-1699), greve av Griffenfeldt</small>}}
	Ein av dei viktigaste av den nye tids menn, kongens kammersekretær (m.m.m.) [[Peder Schumacher]], stod sentralt i utforminga av systemet med rangorden og lensadel. Han vart sjølv adla under namnet Griffenfeldt same året som lensadelen vart instituert, og opphøgd til greve to år seinare, den 26. november 1673. Med grevetittelen følgde det tidlegare [[Tønsberg amt]] i forlening som nytt grevskap.		Ein av dei viktigaste av den nye tids menn, kongens kammersekretær (m.m.m.) [[Peder Schumacher]], stod sentralt i utforminga av systemet med rangorden og lensadel. Han vart sjølv adla under namnet Griffenfeldt same året som lensadelen vart instituert, og opphøgd til greve to år seinare, den 26. november 1673. Med grevetittelen følgde det tidlegare [[Tønsberg amt]] i forlening som nytt grevskap.


	== Lensadelen i Noreg ==		== Lensadelen i Noreg ==

	{{thumb høyre\|Gyldenløve.jpg\|<small>Statthaldar grev Ulrik Frederik Gyldenløve (1638-1704).</small>}}		{{thumb høyre\|Gyldenløve.jpg\|<small>Statthaldar grev Ulrik Frederik Gyldenløve (1638-1704).</small>}}
	[[Bilde:Wedel Jarlsberg 1641-1717.jpg\|thumb\|<small>Gustav Wilhelm Wedel Jarlsberg (1641-1717), greve, kommanderande general i Noreg. Han var den fyrste lensgreven av Jarlsberg, da han kjøpte Tønsberg grevskap 1683 og fekk det omgjort til Jarlsberg grevskap 4. januar 1684.</small> ]]		[[Bilde:Wedel Jarlsberg 1641-1717.jpg\|thumb\|<small>Gustav Wilhelm Wedel Jarlsberg (1641-1717), greve, kommanderande general i Noreg. Han var den fyrste lensgreven av Jarlsberg, da han kjøpte Tønsberg grevskap 1683 og fekk det omgjort til Jarlsberg grevskap 4. januar 1684.</small> ]]
Linje 55:		Linje 49:

	'''Skatteprivileg og tillagde offentlege inntekter'''		'''Skatteprivileg og tillagde offentlege inntekter'''

	*Skattefrie setegardar, i likskap med andre eigarar av adelege setegardar.		*Skattefrie setegardar, i likskap med andre eigarar av adelege setegardar.
	*Fritak for offentlege skattar på leiglendingsgardane tilsvarande ei landskyld på til saman 100 tønner [[Leksikon:Hartkorn\|hartkorn]] for friherrar, 300 tønner for grevane. Rosendal nådde rett nok ikkje opp til minstestorleiken, og fekk slik fritak for vel 78 tønner hartkorn.		*Fritak for offentlege skattar på leiglendingsgardane tilsvarande ei landskyld på til saman 100 tønner [[Leksikon:Hartkorn\|hartkorn]] for friherrar, 300 tønner for grevane. Rosendal nådde rett nok ikkje opp til minstestorleiken, og fekk slik fritak for vel 78 tønner hartkorn.
Linje 69:		Linje 62:
	*Lensprivilga av 1671 heimla einerett til bergverksdrift og jakt i grevskapa/baronia.		*Lensprivilga av 1671 heimla einerett til bergverksdrift og jakt i grevskapa/baronia.
	*Larvik-greven fekk betydelege privileg for sine verksemder, [[Fritsø jernverk]] og sagbruk		*Larvik-greven fekk betydelege privileg for sine verksemder, [[Fritsø jernverk]] og sagbruk



	== Eit nyføydalt element i riket ==		== Eit nyføydalt element i riket ==

	Lensadelen vart altså gjeven arveleg råderett over godssamlingane som låg til grevskapa og baronia. Men kongen hadde i behald ein overeigedomsrett (''[[dominium directum]]'') til godset. Lensinnehavarens råderett (''[[dominium utile]]'') var innskrenka mellom anna ved at godset ikkje kunne pantsetjast, seljast eller avhendast på annan måte. Og det måtte overleverast til neste rette arving til greve-/friherreverdigheten i intakt stand, ikkje utstykkast til fleire arvingar. Råderetten over godset skulle falle tilbake til krona, den eigentlege eigaren, dersom den grevelege/friherrelege arverekkja opphøyrde, eller om truskapsforholdet vart brote.		Lensadelen vart altså gjeven arveleg råderett over godssamlingane som låg til grevskapa og baronia. Men kongen hadde i behald ein overeigedomsrett (''[[dominium directum]]'') til godset. Lensinnehavarens råderett (''[[dominium utile]]'') var innskrenka mellom anna ved at godset ikkje kunne pantsetjast, seljast eller avhendast på annan måte. Og det måtte overleverast til neste rette arving til greve-/friherreverdigheten i intakt stand, ikkje utstykkast til fleire arvingar. Råderetten over godset skulle falle tilbake til krona, den eigentlege eigaren, dersom den grevelege/friherrelege arverekkja opphøyrde, eller om truskapsforholdet vart brote.

Linje 79:		Linje 69:

	Lensadelskapet av 1671 var følgde meir klassisk føydalrettslege former enn som var tilfelle med [[Leksikon:Lensvesen\|lensvesenet]] i Danmark-Noreg under adelsmonarkiet før 1660. Lensinnehavarane under det regimet hadde ikkje arvelege forleningar, og lena bar preg av å vere statlege forvaltningseiningar meir enn dei likna på dei mellomalderske ''feudum'' og ''beneficium'' som fyrstane overlet sine vasallar. Opprettinga av lensadelen 1671 kan såleis seiast å representere eit nyføydalt element i statsstyret, noko som kan synast paradoksalt når det elles er vanleg å sjå innføringa av eineveldet som ei statsrettsleg modernisering i høve til det føregåande adelsveldet.		Lensadelskapet av 1671 var følgde meir klassisk føydalrettslege former enn som var tilfelle med [[Leksikon:Lensvesen\|lensvesenet]] i Danmark-Noreg under adelsmonarkiet før 1660. Lensinnehavarane under det regimet hadde ikkje arvelege forleningar, og lena bar preg av å vere statlege forvaltningseiningar meir enn dei likna på dei mellomalderske ''feudum'' og ''beneficium'' som fyrstane overlet sine vasallar. Opprettinga av lensadelen 1671 kan såleis seiast å representere eit nyføydalt element i statsstyret, noko som kan synast paradoksalt når det elles er vanleg å sjå innføringa av eineveldet som ei statsrettsleg modernisering i høve til det føregåande adelsveldet.


	== Referansar ==		== Referansar ==