Mjølkerein - Sideversjonshistorikk

Olve Utne: Teksterstatting – «{{bokm.}}» til «bokmål»

2022-12-01T12:06:13Z

Teksterstatting – «{{bokm.}}» til «bokmål»

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 1. des. 2022 kl. 12:06
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb\|Reindeer milking.jpg\|[[Skoltesamar]] mjølkar ein [[rein]], trulig i 1890-åra.}}		<onlyinclude>{{thumb\|Reindeer milking.jpg\|[[Skoltesamar]] mjølkar ein [[rein]], trulig i 1890-åra.}}
	Ein '''[[mjølkerein]]''' (~~{{bokm.}}~~ òg ''melkerein'') eller '''mjølkarrein''' er ein [[rein]] som blir halden tam og mjølka på sommaren — gjerne frå sist i juni til først i september. I intensiv [[reindrift]] utgjer mjølkereinane ein vesentlig del av reinflokken, som da kan bestå av alt frå nokre få dyr og opp mot 70–80 reinar. Mjølkereindrift har vore vanlig i store delar av dei samiske områda, men opp mot nyare tid har mange familiar gått over til meir ekstensiv kjøttreindrift eller vorte fastbuande. Etter [[andre verdskrigen]] har mjølkereindrifta stort sett forsvunne. </onlyinclude>		Ein '''[[mjølkerein]]''' ([[bokmål]] òg ''melkerein'') eller '''mjølkarrein''' er ein [[rein]] som blir halden tam og mjølka på sommaren — gjerne frå sist i juni til først i september. I intensiv [[reindrift]] utgjer mjølkereinane ein vesentlig del av reinflokken, som da kan bestå av alt frå nokre få dyr og opp mot 70–80 reinar. Mjølkereindrift har vore vanlig i store delar av dei samiske områda, men opp mot nyare tid har mange familiar gått over til meir ekstensiv kjøttreindrift eller vorte fastbuande. Etter [[andre verdskrigen]] har mjølkereindrifta stort sett forsvunne. </onlyinclude>

	== Trøa ==		== Trøa ==

Kallrustad: Teksterstatting – «med med» til «med»

2022-08-04T08:13:51Z

Teksterstatting – «med med» til «med»

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 4. aug. 2022 kl. 08:13
Linje 4:		Linje 4:
	== Trøa ==		== Trøa ==
	[[Fil:C07291 Baatsuoj.jpg\|thumb\|right\|Reinar i trøa ved [[Båtsuoj Samecenter]] i [[Arjeplogs kommun]]. {{byline\|Olve Utne\|2012}}]]		[[Fil:C07291 Baatsuoj.jpg\|thumb\|right\|Reinar i trøa ved [[Båtsuoj Samecenter]] i [[Arjeplogs kommun]]. {{byline\|Olve Utne\|2012}}]]
	I den intensive reindrifta, og kanskje særlig blant [[skogssamar]], blir reinane tradisjonelt haldne i inngjerda trøer om nettene, og så beitar dei i eit større område, under tilsyn, om dagane. I løpet av sommaren blir flokken flytta frå beiteområde til beiteområde, med ei eiga trø i kvart område. I denne trøa kan heile flokken haldast om han er liten, og mjølkereinane om flokken er stor. Dermed får ein høgt beitetrykk i trøa ein del av sesongen — med trimming av trea i og kring lysninga og rikelig med reingjødsel; og i kviletida får graset ro til å etablere seg og vakse seg sterkare. Resultatet blir ein frodig, grasrik voll, gjerne ~~med~~ med open, rettvaksen [[bjørk]]askog, i motsetning til bjørkekratta som er meir typiske for ubeitt landskap og vinterbeiteområde.		I den intensive reindrifta, og kanskje særlig blant [[skogssamar]], blir reinane tradisjonelt haldne i inngjerda trøer om nettene, og så beitar dei i eit større område, under tilsyn, om dagane. I løpet av sommaren blir flokken flytta frå beiteområde til beiteområde, med ei eiga trø i kvart område. I denne trøa kan heile flokken haldast om han er liten, og mjølkereinane om flokken er stor. Dermed får ein høgt beitetrykk i trøa ein del av sesongen — med trimming av trea i og kring lysninga og rikelig med reingjødsel; og i kviletida får graset ro til å etablere seg og vakse seg sterkare. Resultatet blir ein frodig, grasrik voll, gjerne med open, rettvaksen [[bjørk]]askog, i motsetning til bjørkekratta som er meir typiske for ubeitt landskap og vinterbeiteområde.

	== Buplassen ==		== Buplassen ==

PaulVIF på 7. aug. 2018 kl. 06:52

2018-08-07T06:52:37Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 7. aug. 2018 kl. 06:52
Linje 19:		Linje 19:

	== Konflikt og avvikling ==		== Konflikt og avvikling ==
	Over tid blir trøplassane til fine vollar, og på grunn av måten reindrifta fungerer på, ligg kvar trøplass tom ein stor del av sommaren. I mange fall har bufaste bønder teke i bruk slike trøplassar som [[sæter]] eller [[utmarksslått]]. I området kring [[Røros]], som har vore prega av eit sterkt press på både skog til verket og dyrkamark til arbeidarane sidan gruvedrifta begynte på 1600-talet, har framrykkinga av [[seterdrift\|sætrer]], som i sin tur har vorte til gardar med nye sætrer lengre til skogs. [[Trollheimen]] har òg vore eit konfliktområde i lengre tid. Både i [[Bardu]] og [[Målselv]] og i [[Pasvikdalen]] har det gamle reindriftskulturlandskapet vorte utporsjonert til nybyggjarar som etablerte ikkje-nomadisk gardsdrift.		Over tid blir trøplassane til fine vollar, og på grunn av måten reindrifta fungerer på, ligg kvar trøplass tom ein stor del av sommaren. I mange fall har bufaste bønder teke i bruk slike trøplassar som [[seter\|sæter]] eller [[utmarksslått]]. I området kring [[Røros]], som har vore prega av eit sterkt press på både skog til verket og dyrkamark til arbeidarane sidan gruvedrifta begynte på 1600-talet, har framrykkinga av [[seterdrift\|sætrer]], som i sin tur har vorte til gardar med nye sætrer lengre til skogs. [[Trollheimen]] har òg vore eit konfliktområde i lengre tid. Både i [[Bardu]] og [[Målselv]] og i [[Pasvikdalen]] har det gamle reindriftskulturlandskapet vorte utporsjonert til nybyggjarar som etablerte ikkje-nomadisk gardsdrift.

	Samtidig som gardsbruka har trekt stadig lengre inn i tradisjonelt reindriftssamiske område — dels gjennom overgang frå reindrift til gardsdrift, dels gjennom lokal ekspansjon av det etnisk norske bondesamfunnet, og dels gjennom offentlige kampanjar, inkludert [[Ny Jord]]-prosjektet, har òg den samiske reindriftskulturen vorte pressa over frå intensiv mjølkereindrift med relativt tamme dyr til ekstensiv kjøttreindrift med mindre kontroll med flokken som resultat. Det har vore mange konfliktar kring bruksrettsfordelinga, inkludert i rettssystemet, heilt opp til våre dagar.		Samtidig som gardsbruka har trekt stadig lengre inn i tradisjonelt reindriftssamiske område — dels gjennom overgang frå reindrift til gardsdrift, dels gjennom lokal ekspansjon av det etnisk norske bondesamfunnet, og dels gjennom offentlige kampanjar, inkludert [[Ny Jord]]-prosjektet, har òg den samiske reindriftskulturen vorte pressa over frå intensiv mjølkereindrift med relativt tamme dyr til ekstensiv kjøttreindrift med mindre kontroll med flokken som resultat. Det har vore mange konfliktar kring bruksrettsfordelinga, inkludert i rettssystemet, heilt opp til våre dagar.

PaulVIF: /* Konflikt og avvikling */

2018-08-07T06:51:53Z

Konflikt og avvikling

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 7. aug. 2018 kl. 06:51
Linje 19:		Linje 19:

	== Konflikt og avvikling ==		== Konflikt og avvikling ==
	Over tid blir trøplassane til fine vollar, og på grunn av måten reindrifta fungerer på, ligg kvar trøplass tom ein stor del av sommaren. I mange fall har bufaste bønder teke i bruk slike trøplassar som [[sæter]] eller [[utmarksslått]]. I området kring [[Røros]], som har vore prega av eit sterkt press på både skog til verket og dyrkamark til arbeidarane sidan gruvedrifta begynte på 1600-talet, har framrykkinga av [[seterdrift\|sætrer]], som i sin tur har vorte til gardar med nye sætrer lengre til skogs. [[Trollheimen]] har òg vore eit konfliktområde i lengre tid. Både i [[Bardu og Målselv]] og i [[Pasvikdalen]] har det gamle reindriftskulturlandskapet vorte utporsjonert til nybyggjarar som etablerte ikkje-nomadisk gardsdrift.		Over tid blir trøplassane til fine vollar, og på grunn av måten reindrifta fungerer på, ligg kvar trøplass tom ein stor del av sommaren. I mange fall har bufaste bønder teke i bruk slike trøplassar som [[sæter]] eller [[utmarksslått]]. I området kring [[Røros]], som har vore prega av eit sterkt press på både skog til verket og dyrkamark til arbeidarane sidan gruvedrifta begynte på 1600-talet, har framrykkinga av [[seterdrift\|sætrer]], som i sin tur har vorte til gardar med nye sætrer lengre til skogs. [[Trollheimen]] har òg vore eit konfliktområde i lengre tid. Både i [[Bardu]] og [[Målselv]] og i [[Pasvikdalen]] har det gamle reindriftskulturlandskapet vorte utporsjonert til nybyggjarar som etablerte ikkje-nomadisk gardsdrift.

	Samtidig som gardsbruka har trekt stadig lengre inn i tradisjonelt reindriftssamiske område — dels gjennom overgang frå reindrift til gardsdrift, dels gjennom lokal ekspansjon av det etnisk norske bondesamfunnet, og dels gjennom offentlige kampanjar, inkludert [[Ny Jord]]-prosjektet, har òg den samiske reindriftskulturen vorte pressa over frå intensiv mjølkereindrift med relativt tamme dyr til ekstensiv kjøttreindrift med mindre kontroll med flokken som resultat. Det har vore mange konfliktar kring bruksrettsfordelinga, inkludert i rettssystemet, heilt opp til våre dagar.		Samtidig som gardsbruka har trekt stadig lengre inn i tradisjonelt reindriftssamiske område — dels gjennom overgang frå reindrift til gardsdrift, dels gjennom lokal ekspansjon av det etnisk norske bondesamfunnet, og dels gjennom offentlige kampanjar, inkludert [[Ny Jord]]-prosjektet, har òg den samiske reindriftskulturen vorte pressa over frå intensiv mjølkereindrift med relativt tamme dyr til ekstensiv kjøttreindrift med mindre kontroll med flokken som resultat. Det har vore mange konfliktar kring bruksrettsfordelinga, inkludert i rettssystemet, heilt opp til våre dagar.

PaulVIF på 7. aug. 2018 kl. 06:50

2018-08-07T06:50:46Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 7. aug. 2018 kl. 06:50
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb\|Reindeer milking.jpg\|[[~~Skoltesame\|~~Skoltesamar]] mjølkar ein [[rein]], trulig i 1890-åra.}}		<onlyinclude>{{thumb\|Reindeer milking.jpg\|[[Skoltesamar]] mjølkar ein [[rein]], trulig i 1890-åra.}}
	Ein '''[[mjølkerein]]''' ({{bokm.}} òg ''melkerein'') eller '''mjølkarrein''' er ein [[rein]] som blir halden tam og mjølka på sommaren — gjerne frå sist i juni til først i september. I intensiv [[reindrift]] utgjer mjølkereinane ein vesentlig del av reinflokken, som da kan bestå av alt frå nokre få dyr og opp mot 70–80 reinar. Mjølkereindrift har vore vanlig i store delar av dei samiske områda, men opp mot nyare tid har mange familiar gått over til meir ekstensiv kjøttreindrift eller vorte fastbuande. Etter [[andre verdskrigen]] har mjølkereindrifta stort sett forsvunne. </onlyinclude>		Ein '''[[mjølkerein]]''' ({{bokm.}} òg ''melkerein'') eller '''mjølkarrein''' er ein [[rein]] som blir halden tam og mjølka på sommaren — gjerne frå sist i juni til først i september. I intensiv [[reindrift]] utgjer mjølkereinane ein vesentlig del av reinflokken, som da kan bestå av alt frå nokre få dyr og opp mot 70–80 reinar. Mjølkereindrift har vore vanlig i store delar av dei samiske områda, men opp mot nyare tid har mange familiar gått over til meir ekstensiv kjøttreindrift eller vorte fastbuande. Etter [[andre verdskrigen]] har mjølkereindrifta stort sett forsvunne. </onlyinclude>

Olve Utne: {{nn}}

2016-01-28T18:23:26Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 28. jan. 2016 kl. 18:23
Linje 31:		Linje 31:
	[[kategori:husdyrbruk]]		[[kategori:husdyrbruk]]
	{{f1}}		{{f1}}
			{{nn}}

Olve Utne: /* Kjelder */

2015-05-28T20:23:06Z

Kjelder

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 28. mai 2015 kl. 20:23
Linje 29:		Linje 29:

	[[kategori:rein og reindrift]]		[[kategori:rein og reindrift]]
	[[kategori:~~utmarksbruk~~]]		[[kategori:husdyrbruk]]
	{{f1}}		{{f1}}

Olve Utne på 28. mai 2015 kl. 20:19

2015-05-28T20:19:48Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 28. mai 2015 kl. 20:19
Linje 30:		Linje 30:
	[[kategori:rein og reindrift]]		[[kategori:rein og reindrift]]
	[[kategori:utmarksbruk]]		[[kategori:utmarksbruk]]
			{{f1}}

Olve Utne: /* Mjølkinga */

2015-05-28T20:11:47Z

Mjølkinga

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 28. mai 2015 kl. 20:11
Linje 11:		Linje 11:

	== Mjølkinga ==		== Mjølkinga ==
			[[Fil:C03579 Rangifer tarandus.jpg\|thumb\|right\|Jura på reinen sitt veldig nært bakbeina. Det fungerer ikkje særlig godt å mjølke i bøtte, slik ein kan gjera med [[ku]] eller [[geit]]. {{byline\|Olve Utne}}]]
			[[Fil:Nahppe (Ajtte).jpg\|thumb\|right\|[[Lulesamar\|Lulesamisk]] ''náhppe'' frå [[Jokkmokk]].]]
	Tradisjonelt blir reinane mjølka annankvar dag. På mjølkardagane får kalvane oftast ein ''skråavva'' — ein tynn munnkavle (pinne) av [[eine]] eller [[rogn]] fastbunden med ulltråd kring nakken attast i munnen, slik at dei kan eta fritt, men ikkje suge. Mjølka blir samla i ein kopp med skaft. Denne koppen blir kalla ''naehpie'' på [[sørsamisk]], ''náhppe'' på [[pitesamisk\|pite-]] og [[lulesamisk]], og ''náhppi'' på [[nordsamisk]]. Koppen er liten og smalnar gjerne øvst; kvar rein gjev berre kring ein [[desiliter]] mjølk, og det er ikkje uvanlig at simla er urolig når ho blir mjølka.		Tradisjonelt blir reinane mjølka annankvar dag. På mjølkardagane får kalvane oftast ein ''skråavva'' — ein tynn munnkavle (pinne) av [[eine]] eller [[rogn]] fastbunden med ulltråd kring nakken attast i munnen, slik at dei kan eta fritt, men ikkje suge. Mjølka blir samla i ein kopp med skaft. Denne koppen blir kalla ''naehpie'' på [[sørsamisk]], ''náhppe'' på [[pitesamisk\|pite-]] og [[lulesamisk]], og ''náhppi'' på [[nordsamisk]]. Koppen er liten og smalnar gjerne øvst; kvar rein gjev berre kring ein [[desiliter]] mjølk, og det er ikkje uvanlig at simla er urolig når ho blir mjølka.
	[[Fil:C03579 Rangifer tarandus.jpg\|thumb\|right\|Jura på reinen sitt veldig nært bakbeina. Det fungerer ikkje særlig godt å mjølke i bøtte, slik ein kan gjera med [[ku]] eller [[geit]]. {{byline\|Olve Utne}}]]

	== Bruk av mjølka ==		== Bruk av mjølka ==

Olve Utne på 28. mai 2015 kl. 16:57

2015-05-28T16:57:00Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 28. mai 2015 kl. 16:57
Linje 3:		Linje 3:

	== Trøa ==		== Trøa ==
	[[Fil:C07291 Baatsuoj.jpg\|thumb\|right~~\|300px~~\|Reinar i trøa ved [[Båtsuoj Samecenter]] i [[Arjeplogs kommun]]. {{byline\|Olve Utne\|2012}}]]		[[Fil:C07291 Baatsuoj.jpg\|thumb\|right\|Reinar i trøa ved [[Båtsuoj Samecenter]] i [[Arjeplogs kommun]]. {{byline\|Olve Utne\|2012}}]]
	I den intensive reindrifta, og kanskje særlig blant [[skogssamar]], blir reinane tradisjonelt haldne i inngjerda trøer om nettene, og så beitar dei i eit større område, under tilsyn, om dagane. I løpet av sommaren blir flokken flytta frå beiteområde til beiteområde, med ei eiga trø i kvart område. I denne trøa kan heile flokken haldast om han er liten, og mjølkereinane om flokken er stor. Dermed får ein høgt beitetrykk i trøa ein del av sesongen — med trimming av trea i og kring lysninga og rikelig med reingjødsel; og i kviletida får graset ro til å etablere seg og vakse seg sterkare. Resultatet blir ein frodig, grasrik voll, gjerne med med open, rettvaksen [[bjørk]]askog, i motsetning til bjørkekratta som er meir typiske for ubeitt landskap og vinterbeiteområde.		I den intensive reindrifta, og kanskje særlig blant [[skogssamar]], blir reinane tradisjonelt haldne i inngjerda trøer om nettene, og så beitar dei i eit større område, under tilsyn, om dagane. I løpet av sommaren blir flokken flytta frå beiteområde til beiteområde, med ei eiga trø i kvart område. I denne trøa kan heile flokken haldast om han er liten, og mjølkereinane om flokken er stor. Dermed får ein høgt beitetrykk i trøa ein del av sesongen — med trimming av trea i og kring lysninga og rikelig med reingjødsel; og i kviletida får graset ro til å etablere seg og vakse seg sterkare. Resultatet blir ein frodig, grasrik voll, gjerne med med open, rettvaksen [[bjørk]]askog, i motsetning til bjørkekratta som er meir typiske for ubeitt landskap og vinterbeiteområde.

	== Buplassen ==		== Buplassen ==
	[[Fil:28040 Nybyggarland - njalla.jpg\|thumb\|right~~\|300px~~\|Ein [[njalle]] (ei stolpebu) ved [[Storuman]] i [[Västerbottens län]]. {{byline\|Olve Utne}}]]		[[Fil:28040 Nybyggarland - njalla.jpg\|thumb\|right\|Ein [[njalle]] (ei stolpebu) ved [[Storuman]] i [[Västerbottens län]]. {{byline\|Olve Utne}}]]
	Innpå eller rett attmed trøa er det tradisjonelt sesongbuplass for reingjetarfamilien. Det kan vera ei eller fleire [[kåte]]r og eit stabbur, f.eks. ein ''[[njalle]]'' (stolpebu) eller ''[[buvrie]]''/''ájtte'' (stabbur). Stundom er det ei lita kåte eller eit lite [[sommarfjøs]] for ei eller fleire [[lappgeit\|geiter]] òg — kanskje særlig i nord.		Innpå eller rett attmed trøa er det tradisjonelt sesongbuplass for reingjetarfamilien. Det kan vera ei eller fleire [[kåte]]r og eit stabbur, f.eks. ein ''[[njalle]]'' (stolpebu) eller ''[[buvrie]]''/''ájtte'' (stabbur). Stundom er det ei lita kåte eller eit lite [[sommarfjøs]] for ei eller fleire [[lappgeit\|geiter]] òg — kanskje særlig i nord.

	== Mjølkinga ==		== Mjølkinga ==
	Tradisjonelt blir reinane mjølka annankvar dag. På mjølkardagane får kalvane oftast ein ''skråavva'' — ein tynn munnkavle (pinne) av [[eine]] eller [[rogn]] fastbunden med ulltråd kring nakken attast i munnen, slik at dei kan eta fritt, men ikkje suge. Mjølka blir samla i ein kopp med skaft. Denne koppen blir kalla ''naehpie'' på [[sørsamisk]], ''náhppe'' på [[pitesamisk\|pite-]] og [[lulesamisk]], og ''náhppi'' på [[nordsamisk]]. Koppen er liten og smalnar gjerne øvst; kvar rein gjev berre kring ein [[desiliter]] mjølk, og det er ikkje uvanlig at simla er urolig når ho blir mjølka.		Tradisjonelt blir reinane mjølka annankvar dag. På mjølkardagane får kalvane oftast ein ''skråavva'' — ein tynn munnkavle (pinne) av [[eine]] eller [[rogn]] fastbunden med ulltråd kring nakken attast i munnen, slik at dei kan eta fritt, men ikkje suge. Mjølka blir samla i ein kopp med skaft. Denne koppen blir kalla ''naehpie'' på [[sørsamisk]], ''náhppe'' på [[pitesamisk\|pite-]] og [[lulesamisk]], og ''náhppi'' på [[nordsamisk]]. Koppen er liten og smalnar gjerne øvst; kvar rein gjev berre kring ein [[desiliter]] mjølk, og det er ikkje uvanlig at simla er urolig når ho blir mjølka.
	[[Fil:C03579 Rangifer tarandus.jpg\|thumb\|right~~\|300px~~\|Jura på reinen sitt veldig nært bakbeina. Det fungerer ikkje særlig godt å mjølke i bøtte, slik ein kan gjera med [[ku]] eller [[geit]]. {{byline\|Olve Utne}}]]		[[Fil:C03579 Rangifer tarandus.jpg\|thumb\|right\|Jura på reinen sitt veldig nært bakbeina. Det fungerer ikkje særlig godt å mjølke i bøtte, slik ein kan gjera med [[ku]] eller [[geit]]. {{byline\|Olve Utne}}]]

	== Bruk av mjølka ==		== Bruk av mjølka ==