Opodeldok - Sideversjonshistorikk

Cnyborg på 13. mar. 2019 kl. 07:49

2019-03-13T07:49:18Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 13. mar. 2019 kl. 07:49
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb\|Opodeldok FTT.50480.jpg\|Apotekkrukke med opodeldok.\|Sverresborg Trøndelag Folkemuseum.}}		<onlyinclude>{{thumb\|Opodeldok FTT.50480.jpg\|Apotekkrukke med opodeldok.\|Sverresborg Trøndelag Folkemuseum.}}
	'''[[Opodeldok]]''' (opprinneleg ''opodelloch'' el. ''oppodeltoch''), òg kjent som ''Linimentum opodeldoc'' el. ''Linimentum saponato-camphoratum'' ([[latin\|lat.]]) og ''sæbespiritus'' ([[dansk]]), er ein kamfersalve som vart oppfunnen, eller i det minste gjeven namn til, av den [[~~Tyskland~~\|~~tyske~~]] dokteren og alkymisten Paracelsus (1493–1541). </onlyinclude> Opodeldok var ein god del bruka tidlegare, men har gått meir eller mindre or bruk fram mot vår tid.		'''[[Opodeldok]]''' (opprinneleg ''opodelloch'' el. ''oppodeltoch''), òg kjent som ''Linimentum opodeldoc'' el. ''Linimentum saponato-camphoratum'' ([[latin\|lat.]]) og ''sæbespiritus'' ([[dansk]]), er ein kamfersalve som vart oppfunnen, eller i det minste gjeven namn til, av den [[Sveits\|sveitsiske]] dokteren og alkymisten Paracelsus (1493–1541). </onlyinclude> Opodeldok var ein god del bruka tidlegare, men har gått meir eller mindre or bruk fram mot vår tid.

	== Ordet «opodeldok» ==		== Ordet «opodeldok» ==

Cnyborg på 11. jun. 2018 kl. 11:54

2018-06-11T11:54:03Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 11. jun. 2018 kl. 11:54
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>'''[[Opodeldok]]''' (opprinneleg ''opodelloch'' el. ''oppodeltoch''), òg kjent som ''Linimentum opodeldoc'' el. ''Linimentum saponato-camphoratum'' ([[latin\|lat.]]) og ''sæbespiritus'' ([[dansk]]), er ein kamfersalve som vart oppfunnen, eller i det minste gjeven namn til, av den [[Tyskland\|tyske]] dokteren og alkymisten Paracelsus (1493–1541). </onlyinclude> Opodeldok var ein god del bruka tidlegare, men har gått meir eller mindre or bruk fram mot vår tid.		<onlyinclude>{{thumb\|Opodeldok FTT.50480.jpg\|Apotekkrukke med opodeldok.\|Sverresborg Trøndelag Folkemuseum.}}
			'''[[Opodeldok]]''' (opprinneleg ''opodelloch'' el. ''oppodeltoch''), òg kjent som ''Linimentum opodeldoc'' el. ''Linimentum saponato-camphoratum'' ([[latin\|lat.]]) og ''sæbespiritus'' ([[dansk]]), er ein kamfersalve som vart oppfunnen, eller i det minste gjeven namn til, av den [[Tyskland\|tyske]] dokteren og alkymisten Paracelsus (1493–1541). </onlyinclude> Opodeldok var ein god del bruka tidlegare, men har gått meir eller mindre or bruk fram mot vår tid.

	== Ordet «opodeldok» ==		== Ordet «opodeldok» ==

Kallrustad: /* Lenkjer */

2018-03-02T10:25:25Z

Lenkjer

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 2. mar. 2018 kl. 10:25
Linje 31:		Linje 31:

	{{F1}}		{{F1}}
	[[kategori:~~farmasihistorie~~]]		[[kategori:Legemidler]]
	{{nn}}		{{nn}}

Cnyborg: {{nn}}

2016-01-25T09:33:26Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 25. jan. 2016 kl. 09:33
Linje 32:		Linje 32:
	{{F1}}		{{F1}}
	[[kategori:farmasihistorie]]		[[kategori:farmasihistorie]]
			{{nn}}

Cnyborg: /* Lenkjer */

2014-08-13T11:49:24Z

Lenkjer

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 13. aug. 2014 kl. 11:49
Linje 28:		Linje 28:
	== Lenkjer ==		== Lenkjer ==
	* [http://ordnet.dk/ods/opslag?id=513479 «Opodeldok»] i ''[[Ordbog over det danske Sprog]]''		* [http://ordnet.dk/ods/opslag?id=513479 «Opodeldok»] i ''[[Ordbog over det danske Sprog]]''
			* {{Norsk ordbok\|opodeldok}}

	{{F1}}		{{F1}}
	[[kategori:farmasihistorie]]		[[kategori:farmasihistorie]]

Olve Utne på 27. jan. 2014 kl. 16:21

2014-01-27T16:21:46Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 27. jan. 2014 kl. 16:21
Linje 28:		Linje 28:
	== Lenkjer ==		== Lenkjer ==
	* [http://ordnet.dk/ods/opslag?id=513479 «Opodeldok»] i ''[[Ordbog over det danske Sprog]]''		* [http://ordnet.dk/ods/opslag?id=513479 «Opodeldok»] i ''[[Ordbog over det danske Sprog]]''
	~~{{Q1}}~~

			{{F1}}
	[[kategori:farmasihistorie]]		[[kategori:farmasihistorie]]

Cnyborg på 2. okt. 2013 kl. 09:10

2013-10-02T09:10:10Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 2. okt. 2013 kl. 09:10
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>'''[[Opodeldok]]''' (opprinneleg ''opodelloch'' el. ''oppodeltoch''), òg kjent som ''Linimentum opodeldoc'' el. ''Linimentum saponato-camphoratum'' ([[latin\|lat.]]) og ''sæbespiritus'' ([[dansk]]), er ein kamfersalve som vart oppfunnen, eller i det minste gjeven namn til, av den [[Tyskland\|tyske]] dokteren og ~~[[alkymi]]sten [[~~Paracelsus]] (1493–1541). </onlyinclude> Opodeldok var ein god del bruka tidlegare, men har gått meir eller mindre or bruk fram mot vår tid.		<onlyinclude>'''[[Opodeldok]]''' (opprinneleg ''opodelloch'' el. ''oppodeltoch''), òg kjent som ''Linimentum opodeldoc'' el. ''Linimentum saponato-camphoratum'' ([[latin\|lat.]]) og ''sæbespiritus'' ([[dansk]]), er ein kamfersalve som vart oppfunnen, eller i det minste gjeven namn til, av den [[Tyskland\|tyske]] dokteren og alkymisten Paracelsus (1493–1541). </onlyinclude> Opodeldok var ein god del bruka tidlegare, men har gått meir eller mindre or bruk fram mot vår tid.

	== Ordet «opodeldok» ==		== Ordet «opodeldok» ==

Olve Utne på 18. feb. 2009 kl. 19:59

2009-02-18T19:59:58Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 18. feb. 2009 kl. 19:59
Linje 7:		Linje 7:

	=== I norske dialektar ===		=== I norske dialektar ===
	<onlyinclude>I setelarkivet til [[Norsk Ordbok]] finst ordet frå [[Trøndelag]] i formene ''oppodældåkk'' ([[Trondheim kommune\|Trh.]]), ''op`pidældåkk'' ([[Fillan]]), ''oppidilldåkk'' ([[Frol]]), ''opidændåkk'' ([[Snillfjord kommune\|Snillfjord]]) og ''opidendåkk'' ([[Hølonda]]).</onlyinclude><ref>[http://www.edd.uio.no/perl/search/search.cgi?appid=8&tabid=436 Setelarkivet] til ''[[Norsk Ordbok]]''</ref> På [[Tustna]] på [[~~Nordmør~~]] er forma ''óppådilldokk''.<ref>Munnleg overlevering frå Torvald Gimnes (1909–1992) til Olve Utne kring 1980.</ref>		<onlyinclude>I setelarkivet til [[Norsk Ordbok]] finst ordet frå [[Trøndelag]] i formene ''oppodældåkk'' ([[Trondheim kommune\|Trh.]]), ''op`pidældåkk'' ([[Fillan]]), ''oppidilldåkk'' ([[Frol]]), ''opidændåkk'' ([[Snillfjord kommune\|Snillfjord]]) og ''opidendåkk'' ([[Hølonda]]).</onlyinclude><ref>[http://www.edd.uio.no/perl/search/search.cgi?appid=8&tabid=436 Setelarkivet] til ''[[Norsk Ordbok]]''</ref> På [[Tustna]] på [[Nordmøre]] er forma ''óppådilldokk''.<ref>Munnleg overlevering frå Torvald Gimnes (1909–1992) til Olve Utne kring 1980.</ref>

	== Ingrediensar ==		== Ingrediensar ==
Linje 21:		Linje 21:

	== Bruk ==		== Bruk ==
	Opodeldok har særleg vorte bruka på omslag mot [[revmatisme]] og [[gikt]]. Frå [[Tustna]] på [[~~Nordmør~~]] er det fortalt at ''óppådilldokk'' òg vart bruka som [[krøtermedisin]] fram til først på [[1900-talet]].<ref>Munnleg overlevering frå Torvald Gimnes (1909–1992) til Olve Utne kring 1980.</ref> På grunn av manglande dokumentasjon på medisinsk effekt kombinert med ei heller gjennomtrengande lukt, har opodeldok gått meir eller mindre or bruk i løpet av [[1900-talet]].		Opodeldok har særleg vorte bruka på omslag mot [[revmatisme]] og [[gikt]]. Frå [[Tustna]] på [[Nordmøre]] er det fortalt at ''óppådilldokk'' òg vart bruka som [[krøtermedisin]] fram til først på [[1900-talet]].<ref>Munnleg overlevering frå Torvald Gimnes (1909–1992) til Olve Utne kring 1980.</ref> På grunn av manglande dokumentasjon på medisinsk effekt kombinert med ei heller gjennomtrengande lukt, har opodeldok gått meir eller mindre or bruk i løpet av [[1900-talet]].

	== Fotnotar ==		== Fotnotar ==

Olve Utne: Ny side: '''Opodeldok''' (opprinneleg ''opodelloch'' el. ''oppodeltoch''), òg kjent som ''Linimentum opodeldoc'' el. ''Linimentum saponato-camphoratum'' (lat.) og ''sæbe...

2008-10-30T13:00:26Z

Ny side: <onlyinclude>'''Opodeldok''' (opprinneleg ''opodelloch'' el. ''oppodeltoch''), òg kjent som ''Linimentum opodeldoc'' el. ''Linimentum saponato-camphoratum'' (lat.) og ''sæbe...

Ny side

<onlyinclude>'''[[Opodeldok]]''' (opprinneleg ''opodelloch'' el. ''oppodeltoch''), òg kjent som ''Linimentum opodeldoc'' el. ''Linimentum saponato-camphoratum'' ([[latin|lat.]]) og ''sæbespiritus'' ([[dansk]]), er ein kamfersalve som vart oppfunnen, eller i det minste gjeven namn til, av den [[Tyskland|tyske]] dokteren og [[alkymi]]sten [[Paracelsus]] (1493–1541). </onlyinclude> Opodeldok var ein god del bruka tidlegare, men har gått meir eller mindre or bruk fram mot vår tid.

== Ordet «opodeldok» ==

=== Opphav ===
<onlyinclude>Det er ikkje kjent nøyaktig kva som låg til grunn for at Paracelsus valte akkurat namnet ''opodelloch'' for dette preparatet. Ein hypotese er at første delen av ordet er frå [[gresk]] ''ὀπὸς'' (‘plantesaft’). Kurt Peters har sett fram hypotesen at ordet er basert på deler frå orda ''[[opopanax|opopanax]]'' (ein sort [[myrra]]), ''[[bdellium|bdellium]]'' (''Commiphora wightii'') og ''[[aristolochia|aristolochia]]'' ([[holurt]]).</onlyinclude><ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Opodeldoc «Opodeldoc»] på [[:wikipedia:|English Wikipedia]].</ref><onlyinclude> </onlyinclude>

=== I norske dialektar ===
<onlyinclude>I setelarkivet til [[Norsk Ordbok]] finst ordet frå [[Trøndelag]] i formene ''oppodældåkk'' ([[Trondheim kommune|Trh.]]), ''op`pidældåkk'' ([[Fillan]]), ''oppidilldåkk'' ([[Frol]]), ''opidændåkk'' ([[Snillfjord kommune|Snillfjord]]) og ''opidendåkk'' ([[Hølonda]]).</onlyinclude><ref>[http://www.edd.uio.no/perl/search/search.cgi?appid=8&tabid=436 Setelarkivet] til ''[[Norsk Ordbok]]''</ref> På [[Tustna]] på [[Nordmør]] er forma ''óppådilldokk''.<ref>Munnleg overlevering frå Torvald Gimnes (1909–1992) til Olve Utne kring 1980.</ref>

== Ingrediensar ==
Om Kurt Peters sin hypotese om ordopphavet stemmer ([[#Opphav|sjå ovanfor]]), så er det rimeleg å tru at [[myrra]], [[kamfer]] og [[holurt]] var ingrediensar i oppodeltochen som Paracelsus namngav. I den første tida, fram til utpå [[1600-talet]], vart ''oppodeltoch'' bruka om salva kamferomslag.

Frå tida kring 1700 og framover vart fokuset snudd frå omslaget til samansettinga av sjølve salven. Utover 1700- og 1800-talet vart det laga mange ulike variantar av ''opodeldoc'', som salven var kjent som no, som vart marknadsførte som [[patentmedisin]]ar. Ein av de som fekk vidast utbreiing var ''Dr Steer’s Opodeldoc'' frå sist på 1700-talet. Nytt med hans variant, som elles inneheldt såpe, sprit, kamfer, [[meriam]] og [[rosmarin]], var ingrediensen [[ammoniakk]]. At marknadsføringa av denne patentmedisinen var like optimistisk som for patentmedisinar flest, skjøner vi når vi les i ein annonse frå ''[[The Times]]'' frå [[1790]] at:

{{sitat|
The efficacy of this medicine in the Rheumatism, Lumbago, Bruises, Sprains, Cramps, &c. is universally acknowledged: it is equally serviceable in Numbness, Stiffness, and Weakness of the Joints, and in restoring a proper Circulation to the Limbs when in a Paralytic state. It is also excellent for Burns and Scalds, as well as for the Sting of venomous Insects. It is the best embrocation for Horses that are wrung in the Withers.<ref>Sitert frå [http://www.worldwidewords.org/weirdwords/ww-opo1.htm «Opodeldoc»] på ''Worldwidewords.org''</ref>
}}

Hovudingrediensane i opodeldok som vi kjenner han frå dei siste par hundre åra er [[såpe]] og [[kamfer]]. Til dette blir tilsett ein eller fleire urter — oftast [[timian]] og/eller [[rosmarin]] — og ofte [[alkohol]] og ammoniakk òg.

== Bruk ==
Opodeldok har særleg vorte bruka på omslag mot [[revmatisme]] og [[gikt]]. Frå [[Tustna]] på [[Nordmør]] er det fortalt at ''óppådilldokk'' òg vart bruka som [[krøtermedisin]] fram til først på [[1900-talet]].<ref>Munnleg overlevering frå Torvald Gimnes (1909–1992) til Olve Utne kring 1980.</ref> På grunn av manglande dokumentasjon på medisinsk effekt kombinert med ei heller gjennomtrengande lukt, har opodeldok gått meir eller mindre or bruk i løpet av [[1900-talet]].

== Fotnotar ==
{{reflist|1}}

== Lenkjer ==
* [http://ordnet.dk/ods/opslag?id=513479 «Opodeldok»] i ''[[Ordbog over det danske Sprog]]''
{{Q1}}

[[kategori:farmasihistorie]]