Cnyborg: Ny side: '''Opplysningstida''' er et samleomgrep for ei intellektuell rørsle i Europa på 1700-talet, og særleg mellom den engelske revolusjonen i 1688 og den franske revolusjonen...

2019-01-31T13:34:29Z

Ny side: '''Opplysningstida''' er et samleomgrep for ei intellektuell rørsle i Europa på 1700-talet, og særleg mellom den engelske revolusjonen i 1688 og den franske revolusjonen...

Ny side

'''[[Opplysningstida]]''' er et samleomgrep for ei intellektuell rørsle i [[Europa]] på [[1700-talet]], og særleg mellom den engelske revolusjonen i 1688 og [[den franske revolusjonen]] i 1789. Ein definerer gjerne denne rørsla som verdsleg og systemkritisk, og i den meste snevre definisjonen er det berre i [[Frankrike]] at opplysningstida verkeleg var eit fenomen. I ein meir pragmatisk definisjon finner vi att opplysningstida òg i [[Danmark-Noreg]], men her var rørsla korkje verdsleg eller opposisjonell, men i staden prega av prestar som danna nettverk for innsamling og formidling av kunnskap. Medan fornuft og vitskap stod i opposisjon til religion i Frankrike, var det her i landet ei foreining mellom dei to.

Ein av dei første i Danmark-Noreg som var tydeleg prega av opplysningstida var [[Ludvig Holberg]]. Bland andre sentrale personar i Noreg kan ein trekke fram biskopane [[Erik Pontoppidan d.y.]] og [[Johan Ernst Gunnerus]] og historikarane [[Peter Fredrik Suhm]] og [[Gerhard Schøning]]. Dei skipa Det Throndhjemske Selskab i 1760, og i 1767 vart dette til [[Det kongelige Norske Videnskabers Selskab]]. Mange sokneprestar var aktive med å opplyse sine soknebarn, og ein fekk mellom anna dei såkalla [[potetprest]]ane i denne perioden.

òg staten såg nytta av å samle inn og spreie kunnskap, og ein kan sjå på [[Dei 43 spørsmål]] frå 1743 som eit utslag av dette. Det var òg ein rekke konkurransar med støtte frå kongen for å fremje mellom anna betre metodar i landbruket.

Eit hinder for opplysningstida i Danmark-Noreg var mangelen på [[Trykkefrihet før 1814 i Danmark-Norge|trykkefridom]]. Den dansk-norske litteraturen frå perioden var difor i liten grad kritisk, og i staden vart det produsert eit stort antal naturvitskaplege, topografiske og historiske verk. [[Eneveldet]] skulle ikkje erstattast, slik det vart i Frankrike, men gjerast betre gjennom vitskap og fornuft.

[[Grunnlova]] frå 1814 reknast i stor grad som eit resultat av opplysningstida sine ideal.

I byrjinga av 1800-talet kom [[romantikken]] som ein motreaksjon mot opplysningstida si vektlegging av fornuft framfor kjensler og fantasi.

==Litteratur==

* [https://snl.no/opplysningstiden Opplysningstiden] i ''Store norske leksikon''.
* {{WP-lenke|Opplysningstiden|nb}}.

[[kategori:Historiske perioder]]
[[kategori:1700-tallet]]

Opplysningstida - Sideversjonshistorikk

Cnyborg: Ny side: '''Opplysningstida''' er et samleomgrep for ei intellektuell rørsle i Europa på 1700-talet, og særleg mellom den engelske revolusjonen i 1688 og den franske revolusjonen...