Portugisarjødar - Sideversjonshistorikk

Olve Utne på 28. feb. 2023 kl. 12:48

2023-02-28T12:48:05Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 28. feb. 2023 kl. 12:48
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb\|Baeckerstr. Altona.png\|[[Esnogaen i Altona]], bygd etter løyve frå [[Christian VII]] i [[1771]].}}		<onlyinclude>{{thumb\|Baeckerstr. Altona.png\|[[Esnogaen i Altona]], bygd etter løyve frå [[Christian VII]] i [[1771]].}}
	[[Portugisarjødar\|'''Portugis'''('''ar''')'''jødar''']] [[nynorsk]] eller '''portugis'''('''er''')'''jøder''' bokm./da., òg stundom kalla ''spanjolar'' eller ''spanske og portugisiske jødar'', er ei [[jødar\|jødisk]] gruppe som har sitt hovudopphav i dei [[sefardím]] som kom frå [[Spania]] og [[Portugal]] til [[Italia]], Vest-Europa og [[Amerika]] frå sist på [[1400-talet]] og fram til sist på [[1700-talet]]. Med sine tradisjonar, musikk og språk skil portugisarjødane seg ut frå bl.a. marokkanske sefardím, osmanske sefardím og dei noverande jødiske samfunna i [[Spania]] og [[Portugal]]. Ritualet til portugisarjødane er særprega og er basert på ritualet på [[Den iberiske halvøya]] føre utvisinga derifrå i [[1490-åra]], men òg med mange trekk frå dei [[Italia\|italiensk]]-jødiske ''~~bené~~ Roma'' og frå [[Marokko\|marokkanske]] sefardím. </onlyinclude>		[[Portugisarjødar\|'''Portugis'''('''ar''')'''jødar''']] [[nynorsk]] eller '''portugis'''('''er''')'''jøder''' bokm./da., òg stundom kalla ''spanjolar'' eller ''spanske og portugisiske jødar'', er ei [[jødar\|jødisk]] gruppe som har sitt hovudopphav i dei [[sefardím]] som kom frå [[Spania]] og [[Portugal]] til [[Italia]], Vest-Europa og [[Amerika]] frå sist på [[1400-talet]] og fram til sist på [[1700-talet]]. Med sine tradisjonar, musikk og språk skil portugisarjødane seg ut frå bl.a. marokkanske sefardím, osmanske sefardím og dei noverande jødiske samfunna i [[Spania]] og [[Portugal]]. Ritualet til portugisarjødane er særprega og er basert på ritualet på [[Den iberiske halvøya]] føre utvisinga derifrå i [[1490-åra]], men òg med mange trekk frå dei [[Italia\|italiensk]]-jødiske ''benè Roma'' og frå [[Marokko\|marokkanske]] sefardím. </onlyinclude>

	<onlyinclude>Portugisarjødane hadde varierande grad av innreise-, nærings- og busettingsrett i [[Danmark]] og [[Noreg]] frå [[1657]] av. Ved den norske [[Grunnloven av 17. mai 1814]] vart det innført fullt forbod mot innreise og opphald for alle jødar, men unntaket for portugisarjødane vart stadfesta att den [[4. november]] [[1844]] — drygt fem år føre heile [[jødeparagrafen]] vart oppheva. </onlyinclude>		<onlyinclude>Portugisarjødane hadde varierande grad av innreise-, nærings- og busettingsrett i [[Danmark]] og [[Noreg]] frå [[1657]] av. Ved den norske [[Grunnloven av 17. mai 1814]] vart det innført fullt forbod mot innreise og opphald for alle jødar, men unntaket for portugisarjødane vart stadfesta att den [[4. november]] [[1844]] — drygt fem år føre heile [[jødeparagrafen]] vart oppheva. </onlyinclude>

Olve Utne: /* Lenkjer */

2023-02-28T12:45:43Z

Lenkjer

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 28. feb. 2023 kl. 12:45
Linje 106:		Linje 106:

	== Lenkjer ==		== Lenkjer ==
	* [http://~~alnakka~~.~~net~~/w/index.php/Portugisarj%C3%B8dar «Portugisarjødar»] på Alnakka.net - utdjupande stoff om portugisarjødisk religion og kultur		* [http://esnoga.no/w/index.php/Portugisarj%C3%B8dar «Portugisarjødar»] på Alnakka.net - utdjupande stoff om portugisarjødisk religion og kultur

	{{Wikipedia\|en\|Spanish and Portuguese Jews}}		{{Wikipedia\|en\|Spanish and Portuguese Jews}}

Olve Utne: /* Omgrep */

2023-02-28T12:45:07Z

Omgrep

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 28. feb. 2023 kl. 12:45
Linje 17:		Linje 17:
	'''Vestlege sefardím''': Omgrepet ''vestlege sefardím'' blir ofte bruka i moderne faglitteratur. Dette omgrepet er problematisk fordi det kan referere til portugisarjødar, til [[marokkanske jødar]] eller til begge desse gruppene. Stundom blir omgrepet vestlege sefardím òg bruka om alle dei europeiske, nordvestafrikanske og osmanske sefardím for å skilje desse frå [[mizraḥím]], eller orientalske jødar.		'''Vestlege sefardím''': Omgrepet ''vestlege sefardím'' blir ofte bruka i moderne faglitteratur. Dette omgrepet er problematisk fordi det kan referere til portugisarjødar, til [[marokkanske jødar]] eller til begge desse gruppene. Stundom blir omgrepet vestlege sefardím òg bruka om alle dei europeiske, nordvestafrikanske og osmanske sefardím for å skilje desse frå [[mizraḥím]], eller orientalske jødar.

	'''Renessansesefardím''': Forskaren [[Joseph Dan]] skil mellom ''mellomaldersefardím'' ([[osmanske sefardím]]) og ''renessansesefardím'' (portugisarjødar) ut frå kva tid kvart av desse samfunna hadde formativ kontakt med [[iberiske språk\|iberisk språk]] og kultur.		'''Renessansesefardím''': Forskaren Joseph Dan skil mellom ''mellomaldersefardím'' ([[osmanske sefardím]]) og ''renessansesefardím'' (portugisarjødar) ut frå kva tid kvart av desse samfunna hadde formativ kontakt med [[iberiske språk\|iberisk språk]] og kultur.

	== Generell historie ==		== Generell historie ==

Cnyborg: fjerner f-merking, WP-artikkel

2023-02-28T08:09:39Z

fjerner f-merking, WP-artikkel

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 28. feb. 2023 kl. 08:09
Linje 113:		Linje 113:
	[[Kategori:Portugiserjøder\| ]]		[[Kategori:Portugiserjøder\| ]]
	[[kategori:artikler med lyd]]		[[kategori:artikler med lyd]]
	~~{{F2}}~~{{nn}}		{{nn}}

Cnyborg på 17. jan. 2023 kl. 08:18

2023-01-17T08:18:01Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 17. jan. 2023 kl. 08:18
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb\|Baeckerstr. Altona.png\|[[Esnogaen i Altona]], bygd etter løyve frå [[Christian VII]] i [[1771]].}}		<onlyinclude>{{thumb\|Baeckerstr. Altona.png\|[[Esnogaen i Altona]], bygd etter løyve frå [[Christian VII]] i [[1771]].}}
	[[Portugisarjødar\|'''Portugis'''('''ar''')'''jødar''']] [[nynorsk]] eller '''portugis'''('''er''')'''jøder''' ~~{{nbda}}~~, òg stundom kalla ''spanjolar'' eller ''spanske og portugisiske jødar'', er ei [[jødar\|jødisk]] gruppe som har sitt hovudopphav i dei [[sefardím]] som kom frå [[Spania]] og [[Portugal]] til [[Italia]], Vest-Europa og [[Amerika]] frå sist på [[1400-talet]] og fram til sist på [[1700-talet]]. Med sine tradisjonar, musikk og språk skil portugisarjødane seg ut frå bl.a. marokkanske sefardím, osmanske sefardím og dei noverande jødiske samfunna i [[Spania]] og [[Portugal]]. Ritualet til portugisarjødane er særprega og er basert på ritualet på [[Den iberiske halvøya]] føre utvisinga derifrå i [[1490-åra]], men òg med mange trekk frå dei [[Italia\|italiensk]]-jødiske ''bené Roma'' og frå [[Marokko\|marokkanske]] sefardím. </onlyinclude>		[[Portugisarjødar\|'''Portugis'''('''ar''')'''jødar''']] [[nynorsk]] eller '''portugis'''('''er''')'''jøder''' bokm./da., òg stundom kalla ''spanjolar'' eller ''spanske og portugisiske jødar'', er ei [[jødar\|jødisk]] gruppe som har sitt hovudopphav i dei [[sefardím]] som kom frå [[Spania]] og [[Portugal]] til [[Italia]], Vest-Europa og [[Amerika]] frå sist på [[1400-talet]] og fram til sist på [[1700-talet]]. Med sine tradisjonar, musikk og språk skil portugisarjødane seg ut frå bl.a. marokkanske sefardím, osmanske sefardím og dei noverande jødiske samfunna i [[Spania]] og [[Portugal]]. Ritualet til portugisarjødane er særprega og er basert på ritualet på [[Den iberiske halvøya]] føre utvisinga derifrå i [[1490-åra]], men òg med mange trekk frå dei [[Italia\|italiensk]]-jødiske ''bené Roma'' og frå [[Marokko\|marokkanske]] sefardím. </onlyinclude>

	<onlyinclude>Portugisarjødane hadde varierande grad av innreise-, nærings- og busettingsrett i [[Danmark]] og [[Noreg]] frå [[1657]] av. Ved den norske [[Grunnloven av 17. mai 1814]] vart det innført fullt forbod mot innreise og opphald for alle jødar, men unntaket for portugisarjødane vart stadfesta att den [[4. november]] [[1844]] — drygt fem år føre heile [[jødeparagrafen]] vart oppheva. </onlyinclude>		<onlyinclude>Portugisarjødane hadde varierande grad av innreise-, nærings- og busettingsrett i [[Danmark]] og [[Noreg]] frå [[1657]] av. Ved den norske [[Grunnloven av 17. mai 1814]] vart det innført fullt forbod mot innreise og opphald for alle jødar, men unntaket for portugisarjødane vart stadfesta att den [[4. november]] [[1844]] — drygt fem år føre heile [[jødeparagrafen]] vart oppheva. </onlyinclude>

Olve Utne: Teksterstatting – «{{nn.}}» til «nynorsk»

2022-12-01T16:45:21Z

Teksterstatting – «{{nn.}}» til «nynorsk»

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 1. des. 2022 kl. 16:45
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb\|Baeckerstr. Altona.png\|[[Esnogaen i Altona]], bygd etter løyve frå [[Christian VII]] i [[1771]].}}		<onlyinclude>{{thumb\|Baeckerstr. Altona.png\|[[Esnogaen i Altona]], bygd etter løyve frå [[Christian VII]] i [[1771]].}}
	[[Portugisarjødar\|'''Portugis'''('''ar''')'''jødar''']] ~~{{nn.}}~~ eller '''portugis'''('''er''')'''jøder''' {{nbda}}, òg stundom kalla ''spanjolar'' eller ''spanske og portugisiske jødar'', er ei [[jødar\|jødisk]] gruppe som har sitt hovudopphav i dei [[sefardím]] som kom frå [[Spania]] og [[Portugal]] til [[Italia]], Vest-Europa og [[Amerika]] frå sist på [[1400-talet]] og fram til sist på [[1700-talet]]. Med sine tradisjonar, musikk og språk skil portugisarjødane seg ut frå bl.a. marokkanske sefardím, osmanske sefardím og dei noverande jødiske samfunna i [[Spania]] og [[Portugal]]. Ritualet til portugisarjødane er særprega og er basert på ritualet på [[Den iberiske halvøya]] føre utvisinga derifrå i [[1490-åra]], men òg med mange trekk frå dei [[Italia\|italiensk]]-jødiske ''bené Roma'' og frå [[Marokko\|marokkanske]] sefardím. </onlyinclude>		[[Portugisarjødar\|'''Portugis'''('''ar''')'''jødar''']] [[nynorsk]] eller '''portugis'''('''er''')'''jøder''' {{nbda}}, òg stundom kalla ''spanjolar'' eller ''spanske og portugisiske jødar'', er ei [[jødar\|jødisk]] gruppe som har sitt hovudopphav i dei [[sefardím]] som kom frå [[Spania]] og [[Portugal]] til [[Italia]], Vest-Europa og [[Amerika]] frå sist på [[1400-talet]] og fram til sist på [[1700-talet]]. Med sine tradisjonar, musikk og språk skil portugisarjødane seg ut frå bl.a. marokkanske sefardím, osmanske sefardím og dei noverande jødiske samfunna i [[Spania]] og [[Portugal]]. Ritualet til portugisarjødane er særprega og er basert på ritualet på [[Den iberiske halvøya]] føre utvisinga derifrå i [[1490-åra]], men òg med mange trekk frå dei [[Italia\|italiensk]]-jødiske ''bené Roma'' og frå [[Marokko\|marokkanske]] sefardím. </onlyinclude>

	<onlyinclude>Portugisarjødane hadde varierande grad av innreise-, nærings- og busettingsrett i [[Danmark]] og [[Noreg]] frå [[1657]] av. Ved den norske [[Grunnloven av 17. mai 1814]] vart det innført fullt forbod mot innreise og opphald for alle jødar, men unntaket for portugisarjødane vart stadfesta att den [[4. november]] [[1844]] — drygt fem år føre heile [[jødeparagrafen]] vart oppheva. </onlyinclude>		<onlyinclude>Portugisarjødane hadde varierande grad av innreise-, nærings- og busettingsrett i [[Danmark]] og [[Noreg]] frå [[1657]] av. Ved den norske [[Grunnloven av 17. mai 1814]] vart det innført fullt forbod mot innreise og opphald for alle jødar, men unntaket for portugisarjødane vart stadfesta att den [[4. november]] [[1844]] — drygt fem år føre heile [[jødeparagrafen]] vart oppheva. </onlyinclude>

Olve Utne: /* Sørlandet */

2022-03-16T14:21:59Z

Sørlandet

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 16. mar. 2022 kl. 14:21
Linje 88:		Linje 88:
	=== Sørlandet ===		=== Sørlandet ===
	[[image:21519 Lokken Verk.jpg\|thumb\|300px\|Inngangen til Gammelgruva (etabl. [[1654]]) ved [[Løkken Verk]] i juli 2010. {{byline\|Olve Utne}}]]		[[image:21519 Lokken Verk.jpg\|thumb\|300px\|Inngangen til Gammelgruva (etabl. [[1654]]) ved [[Løkken Verk]] i juli 2010. {{byline\|Olve Utne}}]]
	I ~~Folketellinga~~ for 1801 er [[Marcus Samuel Hermanz]] registrert som ~~losjerende~~ hos familien Fløystad i [[Arendal]], [[Nedenes amt\|Nedenes]] amt. Han var da 22 år ~~gammel~~, ~~trolig født~~ i 1779, og ~~oppga~~ som yrke "Portugisisk jøde, informator i sprog".<ref>{{Folketelling\|pf01058322000741\|Marcus Samuel Hermanz\|1801\|Arendal, Nedenes Amt\|}}</ref>		I Folketeljinga for 1801 er [[Marcus Samuel Hermanz]] registrert som losjerande hos familien Fløystad i [[Arendal]], [[Nedenes amt\|Nedenes]] amt. Han var da 22 år gammal, truleg fødd i 1779, og oppgav som yrke "Portugisisk jøde, informator i sprog".<ref>{{Folketelling\|pf01058322000741\|Marcus Samuel Hermanz\|1801\|Arendal, Nedenes Amt\|}}</ref>

	=== Vestlandet ===		=== Vestlandet ===

Olve Utne: /* Språk */

2021-04-15T14:59:24Z

Språk

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 15. apr. 2021 kl. 14:59
Linje 34:		Linje 34:
	== Språk ==		== Språk ==
	[[image:Orden de las bendiciones Hilhoth Sehita 042 (crop).jpg\|thumb\|right\|300px\|[[Kastiljansk]] [[ladino]] med innslag av transkribert [[sefardisk hebraisk\|hebraisk]] (line 4–6) frå Menasseh Ben Israel: ''Orden de la bendiciones del mes, Hilhoth sehita'' (Amsterdam, [[1636]]).]]		[[image:Orden de las bendiciones Hilhoth Sehita 042 (crop).jpg\|thumb\|right\|300px\|[[Kastiljansk]] [[ladino]] med innslag av transkribert [[sefardisk hebraisk\|hebraisk]] (line 4–6) frå Menasseh Ben Israel: ''Orden de la bendiciones del mes, Hilhoth sehita'' (Amsterdam, [[1636]]).]]
	Eit karakteristisk trekk ved portugisarjødar er bruken av både [[kastiljansk]] og [[portugisisk]] — og ofte ei blanding av desse to — i deler av gudstenesta, som hovudsakleg blir lesen på [[hebraisk]]. Annan bruk av kastiljansk og portugisisk gjekk tilbake etter [[1600-talet]], og frå midten av [[1800-talet]] av var både kastiljansk og portugisisk erstatta med lokale språk i kvardagstalen. Lokale språk som tradisjonelt har vorte bruka av portugisarjødar inkluderer '''[[nederlandsk]]''' i [[Nederland]] og [[Belgia]], '''[[nedertysk]]''' i [[Hamburg]]/[[Altona]]-området elles i [[Slesvig-Holsten]] og '''[[engelsk]]''' i [[Storbritannia]], [[Irland]], [[USA]], [[Jamaica]] og andre stader.		Eit karakteristisk trekk ved portugisarjødar er bruken av både [[kastiljansk]] og [[portugisisk]] — og ofte ei blanding av desse to — i deler av gudstenesta, som hovudsakleg blir lesen på [[hebraisk]]. Annan bruk av kastiljansk og portugisisk gjekk tilbake etter [[1600-talet]], og frå midten av [[1800-talet]] av var både kastiljansk og portugisisk erstatta med lokale språk i kvardagstalen. Lokale språk som tradisjonelt har vorte bruka av portugisarjødar inkluderer '''[[nederlandsk]]''' i [[Nederland]] og [[Belgia]], '''[[nedertysk]]''' i [[Hamburg]]/[[Altona]]-området og elles i [[Slesvig-Holsten]] og '''[[engelsk]]''' i [[Storbritannia]], [[Irland]], [[USA]], [[Jamaica]] og andre stader.

	Den '''[[hebraisk]]e''' uttalen til portugisarjødane som vi kjenner han frå [[1800-talet\|1800-]] og [[1900-talet]] blir først og fremst kjenneteikna ved uttalen av {{he\|בֿ}} (bet rafé) som ein [[plosiv]] (hard) ''b'' (f.eks. ''Abrahám, tebá, habdalá'' (ikkje «Avraham», «teva», «havdala») og uttalen av {{he\|ע}} (ngajin) som ein stemt velar nasal (f.eks. ''sjemáng, ngalénu'' (ikkje «Sj’ma‘», «‘aleinu»)). I tidlege kjelder blir [[sibilant]]ane {{he\|ס}}, {{he\|שׂ}}, {{he\|שׁ}} og {{he\|צ}} alle normalt transkriberte som ''s'' eller ''ss'', og formene ''Sabá'' ([[sjabbát]]), ''Menasseh'' (Menasjé), ''Ros(as)anáh'' (rosj hasjaná), ''Sedacáh'' (ṣedaká), ''massoth'' (maṣṣót)) er framleis vanlege. Frå [[1800-talet]] av har uttalen [ʃ] for {{he\|שׁ}} og [ts] for {{he\|צ}} vorte vanleg.		Den '''[[hebraisk]]e''' uttalen til portugisarjødane som vi kjenner han frå [[1800-talet\|1800-]] og [[1900-talet]] blir først og fremst kjenneteikna ved uttalen av {{he\|בֿ}} (bet rafé) som ein [[plosiv]] (hard) ''b'' (f.eks. ''Abrahám, tebá, habdalá'' (ikkje «Avraham», «teva», «havdala») og uttalen av {{he\|ע}} (ngajin) som ein stemt velar nasal (f.eks. ''sjemáng, ngalénu'' (ikkje «Sj’ma‘», «‘aleinu»)). I tidlege kjelder blir [[sibilant]]ane {{he\|ס}}, {{he\|שׂ}}, {{he\|שׁ}} og {{he\|צ}} alle normalt transkriberte som ''s'' eller ''ss'', og formene ''Sabá'' ([[sjabbát]]), ''Menasseh'' (Menasjé), ''Ros(as)anáh'' (rosj hasjaná), ''Sedacáh'' (ṣedaká), ''massoth'' (maṣṣót)) er framleis vanlege. Frå [[1800-talet]] av har uttalen [ʃ] for {{he\|שׁ}} og [ts] for {{he\|צ}} vorte vanleg.

Olve Utne: /* Sørlandet */

2021-03-09T17:13:49Z

Sørlandet

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 9. mar. 2021 kl. 17:13
Linje 88:		Linje 88:
	=== Sørlandet ===		=== Sørlandet ===
	[[image:21519 Lokken Verk.jpg\|thumb\|300px\|Inngangen til Gammelgruva (etabl. [[1654]]) ved [[Løkken Verk]] i juli 2010. {{byline\|Olve Utne}}]]		[[image:21519 Lokken Verk.jpg\|thumb\|300px\|Inngangen til Gammelgruva (etabl. [[1654]]) ved [[Løkken Verk]] i juli 2010. {{byline\|Olve Utne}}]]
	I Folketellinga for 1801 er [[~~Markus~~ Samuel Hermanz]] registrert som losjerende hos familien Fløystad i [[Arendal]], [[Nedenes amt\|Nedenes]] amt. Han var da 22 år gammel, trolig født i 1779, og oppga som yrke "Portugisisk jøde, informator i sprog".<ref>{{Folketelling\|pf01058322000741\|Marcus Samuel Hermanz\|1801\|Arendal, Nedenes Amt\|}}</ref>		I Folketellinga for 1801 er [[Marcus Samuel Hermanz]] registrert som losjerende hos familien Fløystad i [[Arendal]], [[Nedenes amt\|Nedenes]] amt. Han var da 22 år gammel, trolig født i 1779, og oppga som yrke "Portugisisk jøde, informator i sprog".<ref>{{Folketelling\|pf01058322000741\|Marcus Samuel Hermanz\|1801\|Arendal, Nedenes Amt\|}}</ref>

	=== Vestlandet ===		=== Vestlandet ===

Olve Utne: /* Sørlandet */

2021-03-09T00:55:05Z

Sørlandet

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 9. mar. 2021 kl. 00:55
Linje 88:		Linje 88:
	=== Sørlandet ===		=== Sørlandet ===
	[[image:21519 Lokken Verk.jpg\|thumb\|300px\|Inngangen til Gammelgruva (etabl. [[1654]]) ved [[Løkken Verk]] i juli 2010. {{byline\|Olve Utne}}]]		[[image:21519 Lokken Verk.jpg\|thumb\|300px\|Inngangen til Gammelgruva (etabl. [[1654]]) ved [[Løkken Verk]] i juli 2010. {{byline\|Olve Utne}}]]
	I Folketellinga for 1801 er Markus Samuel Hermanz registrert som losjerende hos familien Fløystad i [[Arendal]], [[Nedenes amt\|Nedenes]] amt. Han var da 22 år gammel, trolig født i 1779, og oppga som yrke "Portugisisk jøde, informator i sprog".<ref>{{Folketelling\|pf01058322000741\|Marcus Samuel Hermanz\|1801\|Arendal, Nedenes Amt\|}}</ref>		I Folketellinga for 1801 er [[Markus Samuel Hermanz]] registrert som losjerende hos familien Fløystad i [[Arendal]], [[Nedenes amt\|Nedenes]] amt. Han var da 22 år gammel, trolig født i 1779, og oppga som yrke "Portugisisk jøde, informator i sprog".<ref>{{Folketelling\|pf01058322000741\|Marcus Samuel Hermanz\|1801\|Arendal, Nedenes Amt\|}}</ref>

	=== Vestlandet ===		=== Vestlandet ===