Språkskiftet til nynorsk i Lom - Sideversjonshistorikk

PaulVIF på 15. mar. 2020 kl. 10:46

2020-03-15T10:46:55Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 15. mar. 2020 kl. 10:46
Linje 30:		Linje 30:
	Vi får også nokre ymt om ein breiare lokal basis for motstanden mot nynorsken. Kommunevalet i 1904 vart av riksmålstilhengarane gjort til eit språkval. Av målforkjemparane vart dette uttrykt slik: «Nokre danemålsmenn der var, vilde hausten 1904 nytta heradsvalet til å kasta ut norsken. "Danemålet skal vera einaste sak på høgrelista".»<ref>Hovdanprotokollen side 640, truleg referert etter avisinnlegg av Halvard Holm.</ref> Det var jamvel tale om å få i gang ein privatskule basert på riksmålsundervisning. Men Venstre stod særleg sterkt i bygda på denne tida rett før 1905. Resultatet av kommunevalet vart 16 målmenn og berre fire andre. Frå riksmålssida førte altså den politiske vegen ikkje fram, enda dei i følgje nok ein sarkastisk kommentar i Den 17de Mai hadde hatt «god hjelp frå dokter, lensmann, "de herrer Blagere" og fleire.»		Vi får også nokre ymt om ein breiare lokal basis for motstanden mot nynorsken. Kommunevalet i 1904 vart av riksmålstilhengarane gjort til eit språkval. Av målforkjemparane vart dette uttrykt slik: «Nokre danemålsmenn der var, vilde hausten 1904 nytta heradsvalet til å kasta ut norsken. "Danemålet skal vera einaste sak på høgrelista".»<ref>Hovdanprotokollen side 640, truleg referert etter avisinnlegg av Halvard Holm.</ref> Det var jamvel tale om å få i gang ein privatskule basert på riksmålsundervisning. Men Venstre stod særleg sterkt i bygda på denne tida rett før 1905. Resultatet av kommunevalet vart 16 målmenn og berre fire andre. Frå riksmålssida førte altså den politiske vegen ikkje fram, enda dei i følgje nok ein sarkastisk kommentar i Den 17de Mai hadde hatt «god hjelp frå dokter, lensmann, "de herrer Blagere" og fleire.»

	Den siste merknaden om «Blagere» er særleg verdt å merkje seg, fordi det indikerer ein motstand mot venstre- og nynorskframstøytane også blant gardbrukarane, ikkje berre frå det kondisjonerte sjiktet. Det må vere sikta til gardbrukaren på Blakar, Rolv Pålsson Frisvold (1879-1961), og faren hans, føderådsmannen Pål Erlandsson Frisvold (1846-1912). Kanskje kan også ein eller fleire av brørne til den unge brukaren ha vore rekna til «de herrer Blagere». Det var i så fall eldstemann [[Erland Frisvold\|Erland]] (1877-1971), som på dette tidspunktet gjekk på [[Krigsskolen\|Krigsskulen]], og Ragnvald (1881-1912) som vart kontorist hjå Richard Andvord i Kristiania. Ingen av desse er registrerte som heimeverande på Blakar i folketeljinga 1900.		Den siste merknaden om «Blagere» er særleg verdt å merkje seg, fordi det indikerer ein motstand mot venstre- og nynorskframstøytane også blant gardbrukarane, ikkje berre frå det kondisjonerte sjiktet. Det må vere sikta til gardbrukaren på Blakar, Rolv Pålsson Frisvold (1879-1961), og faren hans, føderådsmannen Pål Erlandsson Frisvold (1846-1912). Kanskje kan også ein eller fleire av brørne til den unge brukaren ha vore rekna til «de herrer Blagere». Det var i så fall eldstemann [[Erland Frisvold\|Erland]] (1877-1971), som på dette tidspunktet gjekk på [[Krigsskolen\|Krigsskulen]], og Ragnvald (1881-1912) som vart kontorist hjå [[Richard Andvord]] i Kristiania. Ingen av desse er registrerte som heimeverande på Blakar i folketeljinga 1900.

	Så er det kanskje eit uttrykk for den sikre dominansen nynorsken fekk i Lom i mellomkrigstida, at ein ny generasjon på Blakar, representert ved Pål Rolvsson Blakar (1906-1998), engasjerte seg i det nystarta måldyrkingslaget i 1935. Han var far til [[Rolv Mikkel Blakar]] (fødd 1944), professor i psykologi, nynorskmann og forfattar av språkpsykologiske avhandlingar.		Så er det kanskje eit uttrykk for den sikre dominansen nynorsken fekk i Lom i mellomkrigstida, at ein ny generasjon på Blakar, representert ved Pål Rolvsson Blakar (1906-1998), engasjerte seg i det nystarta måldyrkingslaget i 1935. Han var far til [[Rolv Mikkel Blakar]] (fødd 1944), professor i psykologi, nynorskmann og forfattar av språkpsykologiske avhandlingar.

Cnyborg: {{nn}}

2016-01-25T16:35:36Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 25. jan. 2016 kl. 16:35
Linje 70:		Linje 70:
	[[Kategori:Lom kommune]]		[[Kategori:Lom kommune]]
	{{F2}}		{{F2}}
			{{nn}}

Hans P. Hosar: /* Liturgien */ Presisering

2014-11-12T09:16:41Z

Liturgien: Presisering

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 12. nov. 2014 kl. 09:16
Linje 46:		Linje 46:
	I følgje Hovdan-protokollen fekk ikkje Lom nokon prest som «kunne preika på norsk» etter Mortensen heller. [[Theodor Julius Børresen]], som vart innsett i kallet same året (1903), var venteleg også riksmålsmann, men stod neppe så hardt i striden som forgjengaren. Børresen kom frå kallet i [[Jostedalen]], og var van med å takle utfordringane frå det framstormande landsmålet i den bygda.		I følgje Hovdan-protokollen fekk ikkje Lom nokon prest som «kunne preika på norsk» etter Mortensen heller. [[Theodor Julius Børresen]], som vart innsett i kallet same året (1903), var venteleg også riksmålsmann, men stod neppe så hardt i striden som forgjengaren. Børresen kom frå kallet i [[Jostedalen]], og var van med å takle utfordringane frå det framstormande landsmålet i den bygda.

	Etter at Børresen døydde i 1921, kom det ein ny prest som heller ikkje sjølv var nynorskbrukande. Men han var ein kulturelt romsleg natur, og hadde stor sympati for norskdomsrørsla. Det var [[Peter Lorentz de Ferry Smidt\|Lorentz Smidt]] (1880-1944, etter Lom sokneprest i Vang på Hedmarken frå 1936). Han vart god ven med diktaren [[Olav Aukrust]], og samarbeidde med han om å få i gang olsokstemnene som sidan har vore eit fast innslag i kulturlivet i Lom. Smidt vart også ven av og mentor for den nynorskdyrkande og opprørske proletardiktaren [[Tor Jonsson]] ~~som voks opp~~ i ei «stusslegstugu» ~~under prestegarden~~. Jonsson var ein generasjon yngre enn diktaren frå Aukrust i same nabolaget, og måtte finne seg i å bli kalla «Vetl-Aukrusten» på folkemunne. Dei to vidgjetne diktarane har gjort mykje til å sikre statusen for nynorsken i heimbygda.		Etter at Børresen døydde i 1921, kom det ein ny prest som heller ikkje sjølv var nynorskbrukande. Men han var ein kulturelt romsleg natur, og hadde stor sympati for norskdomsrørsla. Det var [[Peter Lorentz de Ferry Smidt\|Lorentz Smidt]] (1880-1944, etter Lom sokneprest i Vang på Hedmarken frå 1936). Han vart god ven med diktaren [[Olav Aukrust]], og samarbeidde med han om å få i gang olsokstemnene som sidan har vore eit fast innslag i kulturlivet i Lom. Smidt vart også ven av og mentor for den nynorskdyrkande og opprørske proletardiktaren [[Tor Jonsson]]. Jonsson levde dei fyrste åtte åra av livet sitt på ein husmannsplass under prestegarden, og sidan i ei «stusslegstugu» like ved, etter at familien vart utsagd frå plassen. Jonsson var ein generasjon yngre enn diktaren frå Aukrust i same nabolaget, og måtte finne seg i å bli kalla «Vetl-Aukrusten» på folkemunne. Dei to vidgjetne diktarane har gjort mykje til å sikre statusen for nynorsken i heimbygda.

	Det var på ei av Smidts og Olav Aukrusts olsokstemner, i 1928, at det for fyrste gong vart halde gudsteneste på nynorsk i Lomskyrkja. Da var det ikkje Smidt som heldt preika, men presten i nabokallet Vågå, [[Karl Eugen Birkelund]].		Det var på ei av Smidts og Olav Aukrusts olsokstemner, i 1928, at det for fyrste gong vart halde gudsteneste på nynorsk i Lomskyrkja. Da var det ikkje Smidt som heldt preika, men presten i nabokallet Vågå, [[Karl Eugen Birkelund]].

Hans P. Hosar: Lenke

2014-08-18T06:07:35Z

Lenke

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 18. aug. 2014 kl. 06:07
Linje 48:		Linje 48:
	Etter at Børresen døydde i 1921, kom det ein ny prest som heller ikkje sjølv var nynorskbrukande. Men han var ein kulturelt romsleg natur, og hadde stor sympati for norskdomsrørsla. Det var [[Peter Lorentz de Ferry Smidt\|Lorentz Smidt]] (1880-1944, etter Lom sokneprest i Vang på Hedmarken frå 1936). Han vart god ven med diktaren [[Olav Aukrust]], og samarbeidde med han om å få i gang olsokstemnene som sidan har vore eit fast innslag i kulturlivet i Lom. Smidt vart også ven av og mentor for den nynorskdyrkande og opprørske proletardiktaren [[Tor Jonsson]] som voks opp i ei «stusslegstugu» under prestegarden. Jonsson var ein generasjon yngre enn diktaren frå Aukrust i same nabolaget, og måtte finne seg i å bli kalla «Vetl-Aukrusten» på folkemunne. Dei to vidgjetne diktarane har gjort mykje til å sikre statusen for nynorsken i heimbygda.		Etter at Børresen døydde i 1921, kom det ein ny prest som heller ikkje sjølv var nynorskbrukande. Men han var ein kulturelt romsleg natur, og hadde stor sympati for norskdomsrørsla. Det var [[Peter Lorentz de Ferry Smidt\|Lorentz Smidt]] (1880-1944, etter Lom sokneprest i Vang på Hedmarken frå 1936). Han vart god ven med diktaren [[Olav Aukrust]], og samarbeidde med han om å få i gang olsokstemnene som sidan har vore eit fast innslag i kulturlivet i Lom. Smidt vart også ven av og mentor for den nynorskdyrkande og opprørske proletardiktaren [[Tor Jonsson]] som voks opp i ei «stusslegstugu» under prestegarden. Jonsson var ein generasjon yngre enn diktaren frå Aukrust i same nabolaget, og måtte finne seg i å bli kalla «Vetl-Aukrusten» på folkemunne. Dei to vidgjetne diktarane har gjort mykje til å sikre statusen for nynorsken i heimbygda.

	Det var på ei av Smidts og Olav Aukrusts olsokstemner, i 1928, at det for fyrste gong vart halde gudsteneste på nynorsk i Lomskyrkja. Da var det ikkje Smidt som heldt preika, men presten i nabokallet Vågå, [[Eugen Birkelund]].		Det var på ei av Smidts og Olav Aukrusts olsokstemner, i 1928, at det for fyrste gong vart halde gudsteneste på nynorsk i Lomskyrkja. Da var det ikkje Smidt som heldt preika, men presten i nabokallet Vågå, [[Karl Eugen Birkelund]].

	Året etter, ved vedtak den 26. mai 1929, vart nynorsk tekst og altarbok innført i Lomskyrkja. Så gjekk det nokre år før det same skjedde i anneksa Garmo (22. mars 1936) og Bøverdalen mest samstundes, etter det som er notert i Hovdan-protokollen.		Året etter, ved vedtak den 26. mai 1929, vart nynorsk tekst og altarbok innført i Lomskyrkja. Så gjekk det nokre år før det same skjedde i anneksa Garmo (22. mars 1936) og Bøverdalen mest samstundes, etter det som er notert i Hovdan-protokollen.

Kallrustad: nokre lenkjer

2013-10-17T07:10:45Z

nokre lenkjer

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 17. okt. 2013 kl. 07:10
Linje 2:		Linje 2:
	'''[[Språkskiftet til nynorsk i Lom]]''' skjedde tidleg. Det var den fyrste bygda på [[Austlandet]] som innførte landsmålet som skulemål. Det skjedde i 1899, i alle skulekrinsane i bygda. Språkskiftet hadde nær samanheng med den blomstrande norskdomsrørsla som [[Christopher Bruun]] hadde sett i gang i [[Gudbrandsdalen]] i siste tredelen av 1800-talet. Fleire av dei som rydda grunnen og stilte seg i spissen for språkskiftet i Lom, hadde sjølve vore elevar av Bruun på folkehøgskulen hans i [[Sel]] og/eller i [[Gausdal]]. Andre hadde i barneskulealderen gått på [[Andreas Austlid]] sin [[Friskulen i Lom\|friskule på Ofigsbø i Lom]] i 1870-åra. Friskulen var ein avleggjar av Bruuns folkehøgskule.</onlyinclude>		'''[[Språkskiftet til nynorsk i Lom]]''' skjedde tidleg. Det var den fyrste bygda på [[Austlandet]] som innførte landsmålet som skulemål. Det skjedde i 1899, i alle skulekrinsane i bygda. Språkskiftet hadde nær samanheng med den blomstrande norskdomsrørsla som [[Christopher Bruun]] hadde sett i gang i [[Gudbrandsdalen]] i siste tredelen av 1800-talet. Fleire av dei som rydda grunnen og stilte seg i spissen for språkskiftet i Lom, hadde sjølve vore elevar av Bruun på folkehøgskulen hans i [[Sel]] og/eller i [[Gausdal]]. Andre hadde i barneskulealderen gått på [[Andreas Austlid]] sin [[Friskulen i Lom\|friskule på Ofigsbø i Lom]] i 1870-åra. Friskulen var ein avleggjar av Bruuns folkehøgskule.</onlyinclude>

	Arbeidarrørsla, som verka i positiv lei for [[Språkskiftet til nynorsk i Gudbrandsdalen\|nynorsksaka i Gudbrandsdalsbygdene]] i mellomkrigstida, var ikkje på banen enno i denne pionerbygda for norskdomen. Men da den neste måloffensiven kom midt på 1920-talet, hadde Arbeidarpartiet fått betydeleg innverknad i bygda. Da fekk nynorsken gjennomslag som administrasjonsmål. Enda litt seinare kom språkskiftet i kyrkjeleg samanheng, heilt mot slutten av 1920-åra i hovudkyrkja. Dette var det neppe Arbeidarpartiet som gjekk i bresjen for. Det skjedde heller under sterk innverknad av norskdomsdyrkinga og olsokfeiringa som nynorsk-ikonet [[Olav Aukrust]] hadde vore hovuddrivkrafta i til han gjekk bort i 1929. Nynorskliturgien vart innført nokre år seinare i annekssokna.		Arbeidarrørsla, som verka i positiv lei for [[Språkskiftet til nynorsk i Gudbrandsdalen\|nynorsksaka i Gudbrandsdalsbygdene]] i [[mellomkrigstida]], var ikkje på banen enno i denne pionerbygda for norskdomen. Men da den neste måloffensiven kom midt på 1920-talet, hadde Arbeidarpartiet fått betydeleg innverknad i bygda. Da fekk nynorsken gjennomslag som administrasjonsmål. Enda litt seinare kom språkskiftet i kyrkjeleg samanheng, heilt mot slutten av 1920-åra i hovudkyrkja. Dette var det neppe Arbeidarpartiet som gjekk i bresjen for. Det skjedde heller under sterk innverknad av norskdomsdyrkinga og olsokfeiringa som nynorsk-ikonet [[Olav Aukrust]] hadde vore hovuddrivkrafta i til han gjekk bort i 1929. Nynorskliturgien vart innført nokre år seinare i annekssokna.

	== Vedtaket om skulemålet ==		== Vedtaket om skulemålet ==
Linje 61:		Linje 61:

	== Kjelder og litteratur ==		== Kjelder og litteratur ==
	*Høgåsen, Martinus: «Erik Rudser», i ''Årbok for Gudbrandsdalen 1948''		*Høgåsen, Martinus: «Erik Rudser», i ''[[Årbok for Gudbrandsdalen]] 1948''
	*Kolden, Jon (red. Arnfinn Kjelland): ''Bygdabok for Lom'' bd 2 (2002), bd 3 (2005) og bd 4 (2007).		*Kolden, Jon (red. Arnfinn Kjelland): ''Bygdabok for Lom'' bd 2 (2002), bd 3 (2005) og bd 4 (2007).
	*''Norsk målreising. Målskiftet i heradi. 1865-1940-195..'' Handskriven protokoll av [[Peder Hovdan]], nå i [[Arkiv for norsk målreising]], Ivar Aasen-tunet i Ørsta.		*''Norsk målreising. Målskiftet i heradi. 1865-1940-195..'' Handskriven protokoll av [[Peder Hovdan]], nå i [[Arkiv for norsk målreising]], Ivar Aasen-tunet i Ørsta.
	*Myhren, Johs.: «Nynorsk mål i Gudbrandsdale»n, i ''Årbok for Gudbrandsdalen'' 1989.		*[[Myhren, Johs.]]: «Nynorsk mål i Gudbrandsdale»n, i ''Årbok for Gudbrandsdalen'' 1989.
	*Teigen, Håvard: «Bygdedyr i Loms-mørkret? Ei alternativ forståing av bygdesamfunnet på Tor Jonssons tid,» i ''Årbok for Gudbrandsdalen'' 2006.		*Teigen, Håvard: «Bygdedyr i Loms-mørkret? Ei alternativ forståing av bygdesamfunnet på Tor Jonssons tid,» i ''Årbok for Gudbrandsdalen'' 2006.

Hans P. Hosar: Presisering

2013-10-17T06:12:07Z

Presisering

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 17. okt. 2013 kl. 06:12
Linje 2:		Linje 2:
	'''[[Språkskiftet til nynorsk i Lom]]''' skjedde tidleg. Det var den fyrste bygda på [[Austlandet]] som innførte landsmålet som skulemål. Det skjedde i 1899, i alle skulekrinsane i bygda. Språkskiftet hadde nær samanheng med den blomstrande norskdomsrørsla som [[Christopher Bruun]] hadde sett i gang i [[Gudbrandsdalen]] i siste tredelen av 1800-talet. Fleire av dei som rydda grunnen og stilte seg i spissen for språkskiftet i Lom, hadde sjølve vore elevar av Bruun på folkehøgskulen hans i [[Sel]] og/eller i [[Gausdal]]. Andre hadde i barneskulealderen gått på [[Andreas Austlid]] sin [[Friskulen i Lom\|friskule på Ofigsbø i Lom]] i 1870-åra. Friskulen var ein avleggjar av Bruuns folkehøgskule.</onlyinclude>		'''[[Språkskiftet til nynorsk i Lom]]''' skjedde tidleg. Det var den fyrste bygda på [[Austlandet]] som innførte landsmålet som skulemål. Det skjedde i 1899, i alle skulekrinsane i bygda. Språkskiftet hadde nær samanheng med den blomstrande norskdomsrørsla som [[Christopher Bruun]] hadde sett i gang i [[Gudbrandsdalen]] i siste tredelen av 1800-talet. Fleire av dei som rydda grunnen og stilte seg i spissen for språkskiftet i Lom, hadde sjølve vore elevar av Bruun på folkehøgskulen hans i [[Sel]] og/eller i [[Gausdal]]. Andre hadde i barneskulealderen gått på [[Andreas Austlid]] sin [[Friskulen i Lom\|friskule på Ofigsbø i Lom]] i 1870-åra. Friskulen var ein avleggjar av Bruuns folkehøgskule.</onlyinclude>

	Arbeidarrørsla, som verka i positiv lei for [[Språkskiftet til nynorsk i Gudbrandsdalen\|nynorsksaka i Gudbrandsdalsbygdene]] i mellomkrigstida, var ikkje på banen enno i denne pionerbygda for norskdomen. Men da den neste måloffensiven kom midt på 1920-talet, hadde Arbeidarpartiet fått betydeleg innverknad i bygda. Da fekk nynorsken gjennomslag som administrasjonsmål. Enda litt seinare kom språkskiftet i kyrkjeleg samanheng, heilt mot slutten av 1920-åra i hovudkyrkja. Dette var det neppe Arbeidarpartiet som gjekk i bresjen for. Det skjedde heller under sterk innverknad av norskdomsdyrkinga og olsokfeiringa som nynorsk-ikonet [[Olav Aukrust]] ~~var~~ hovuddrivkrafta i. Nynorskliturgien vart innført nokre år seinare i annekssokna.		Arbeidarrørsla, som verka i positiv lei for [[Språkskiftet til nynorsk i Gudbrandsdalen\|nynorsksaka i Gudbrandsdalsbygdene]] i mellomkrigstida, var ikkje på banen enno i denne pionerbygda for norskdomen. Men da den neste måloffensiven kom midt på 1920-talet, hadde Arbeidarpartiet fått betydeleg innverknad i bygda. Da fekk nynorsken gjennomslag som administrasjonsmål. Enda litt seinare kom språkskiftet i kyrkjeleg samanheng, heilt mot slutten av 1920-åra i hovudkyrkja. Dette var det neppe Arbeidarpartiet som gjekk i bresjen for. Det skjedde heller under sterk innverknad av norskdomsdyrkinga og olsokfeiringa som nynorsk-ikonet [[Olav Aukrust]] hadde vore hovuddrivkrafta i til han gjekk bort i 1929. Nynorskliturgien vart innført nokre år seinare i annekssokna.

	== Vedtaket om skulemålet ==		== Vedtaket om skulemålet ==

Brandsar på 8. aug. 2013 kl. 01:06

2013-08-08T01:06:17Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 8. aug. 2013 kl. 01:06
Linje 28:		Linje 28:
	Vi veit lite om den sosiale basisen for riksmålssaka. I grannebygda [[Skjåk]] var det både bygdeelite og folk frå arbeidarklassen som vegra seg mot innføring av landsmålet. <ref>Språkskiftet til nynorsk i Skjåk kommune</ref>Den motstanden mot skulemålskiftet i Lom som er omtala hjå Hovdan, er representert ved to utanforståande høge embetsmenn: [[Arnoldus Hille (1829–1919)\|Biskop Hille]] og skuledirektør Ole Holck. Dei var båe særs betenkte på konsekvensane av språkskiftet, og noko av korrespondansen som tilkjennegir dette, er sitert i Hovdan-protokollen. Mest plass er likevel vigd den lokale soknepresten, Per Mortensen (i kallet 1880-1903), særleg i samband med hans motstand mot Blix-salmane (sjå nedanfor).		Vi veit lite om den sosiale basisen for riksmålssaka. I grannebygda [[Skjåk]] var det både bygdeelite og folk frå arbeidarklassen som vegra seg mot innføring av landsmålet. <ref>Språkskiftet til nynorsk i Skjåk kommune</ref>Den motstanden mot skulemålskiftet i Lom som er omtala hjå Hovdan, er representert ved to utanforståande høge embetsmenn: [[Arnoldus Hille (1829–1919)\|Biskop Hille]] og skuledirektør Ole Holck. Dei var båe særs betenkte på konsekvensane av språkskiftet, og noko av korrespondansen som tilkjennegir dette, er sitert i Hovdan-protokollen. Mest plass er likevel vigd den lokale soknepresten, Per Mortensen (i kallet 1880-1903), særleg i samband med hans motstand mot Blix-salmane (sjå nedanfor).

	Vi får også nokre ymt om ein breiare lokal basis for motstanden mot nynorsken. Kommunevalet i 1904 vart av riksmålstilhengarane gjort til eit språkval. Av målforkjemparane vart dette uttrykt slik: «Nokre danemålsmenn der var, vilde hausten 1904 nytta heradsvalet til å kasta ut norsken. "Danemålet skal vera einaste sak på høgrelista".»<ref>Hovdanprotokollen side 640, truleg referert etter avisinnlegg av Halvard Holm.</ref> Det var jamvel tale om å få i gang ein privatskule basert på riksmålsundervisning. Men Venstre stod særleg sterkt i bygda på denne tida rett før 1905. Resultatet av kommunevalet vart 16 målmenn og berre fire andre. Frå riksmålssida førte altså den politiske vegen ikkje fram, enda dei i følgje nok ein sarkastisk kommentar i Den 17de Mai hadde hatt «god hjelp frå dokter, lensmann, "de ~~herrr~~ Blagere" og fleire.»		Vi får også nokre ymt om ein breiare lokal basis for motstanden mot nynorsken. Kommunevalet i 1904 vart av riksmålstilhengarane gjort til eit språkval. Av målforkjemparane vart dette uttrykt slik: «Nokre danemålsmenn der var, vilde hausten 1904 nytta heradsvalet til å kasta ut norsken. "Danemålet skal vera einaste sak på høgrelista".»<ref>Hovdanprotokollen side 640, truleg referert etter avisinnlegg av Halvard Holm.</ref> Det var jamvel tale om å få i gang ein privatskule basert på riksmålsundervisning. Men Venstre stod særleg sterkt i bygda på denne tida rett før 1905. Resultatet av kommunevalet vart 16 målmenn og berre fire andre. Frå riksmålssida førte altså den politiske vegen ikkje fram, enda dei i følgje nok ein sarkastisk kommentar i Den 17de Mai hadde hatt «god hjelp frå dokter, lensmann, "de herrer Blagere" og fleire.»

	Den siste merknaden om «Blagere» er særleg verdt å merkje seg, fordi det indikerer ein motstand mot venstre- og nynorskframstøytane også blant gardbrukarane, ikkje berre frå det kondisjonerte sjiktet. Det må vere sikta til gardbrukaren på Blakar, Rolv Pålsson Frisvold (1879-1961), og faren hans, føderådsmannen Pål Erlandsson Frisvold (1846-1912). Kanskje kan også ein eller fleire av brørne til den unge brukaren ha vore rekna til «de herrer Blagere». Det var i så fall eldstemann [[Erland Frisvold\|Erland]] (1877-1971), som på dette tidspunktet gjekk på [[Krigsskolen\|Krigsskulen]], og Ragnvald (1881-1912) som vart kontorist hjå Richard Andvord i Kristiania. Ingen av desse er registrerte som heimeverande på Blakar i folketeljinga 1900.		Den siste merknaden om «Blagere» er særleg verdt å merkje seg, fordi det indikerer ein motstand mot venstre- og nynorskframstøytane også blant gardbrukarane, ikkje berre frå det kondisjonerte sjiktet. Det må vere sikta til gardbrukaren på Blakar, Rolv Pålsson Frisvold (1879-1961), og faren hans, føderådsmannen Pål Erlandsson Frisvold (1846-1912). Kanskje kan også ein eller fleire av brørne til den unge brukaren ha vore rekna til «de herrer Blagere». Det var i så fall eldstemann [[Erland Frisvold\|Erland]] (1877-1971), som på dette tidspunktet gjekk på [[Krigsskolen\|Krigsskulen]], og Ragnvald (1881-1912) som vart kontorist hjå Richard Andvord i Kristiania. Ingen av desse er registrerte som heimeverande på Blakar i folketeljinga 1900.
Linje 46:		Linje 46:
	I følgje Hovdan-protokollen fekk ikkje Lom nokon prest som «kunne preika på norsk» etter Mortensen heller. [[Theodor Julius Børresen]], som vart innsett i kallet same året (1903), var venteleg også riksmålsmann, men stod neppe så hardt i striden som forgjengaren. Børresen kom frå kallet i [[Jostedalen]], og var van med å takle utfordringane frå det framstormande landsmålet i den bygda.		I følgje Hovdan-protokollen fekk ikkje Lom nokon prest som «kunne preika på norsk» etter Mortensen heller. [[Theodor Julius Børresen]], som vart innsett i kallet same året (1903), var venteleg også riksmålsmann, men stod neppe så hardt i striden som forgjengaren. Børresen kom frå kallet i [[Jostedalen]], og var van med å takle utfordringane frå det framstormande landsmålet i den bygda.

	Etter at Børresen døydde i 1921, kom det ein ny prest som heller ikkje sjølv var nynorskbrukande. Men han var ein kulturelt romsleg natur, og hadde stor sympati for norskdomsrørsla. Det var [[Peter Lorentz de Ferry Smidt\|Lorentz Smidt]] (1880-1944, etter Lom sokneprest i Vang på Hedmarken frå 1936). Han vart god ven med diktaren Olav Aukrust, og samarbeidde med han om å få i gang olsokstemnene som sidan har vore eit fast innslag i kulturlivet i Lom. Smidt vart også ven av og mentor for den nynorskdyrkande og opprørske proletardiktaren [[Tor Jonsson]] som voks opp i ei «stusslegstugu» under prestegarden. Jonsson var ein generasjon yngre enn diktaren frå Aukrust i same nabolaget, og måtte finne seg i å bli kalla «Vetl-Aukrusten» på folkemunne. Dei to vidgjetne diktarane har gjort mykje til å sikre statusen for nynorsken i heimbygda.		Etter at Børresen døydde i 1921, kom det ein ny prest som heller ikkje sjølv var nynorskbrukande. Men han var ein kulturelt romsleg natur, og hadde stor sympati for norskdomsrørsla. Det var [[Peter Lorentz de Ferry Smidt\|Lorentz Smidt]] (1880-1944, etter Lom sokneprest i Vang på Hedmarken frå 1936). Han vart god ven med diktaren [[Olav Aukrust]], og samarbeidde med han om å få i gang olsokstemnene som sidan har vore eit fast innslag i kulturlivet i Lom. Smidt vart også ven av og mentor for den nynorskdyrkande og opprørske proletardiktaren [[Tor Jonsson]] som voks opp i ei «stusslegstugu» under prestegarden. Jonsson var ein generasjon yngre enn diktaren frå Aukrust i same nabolaget, og måtte finne seg i å bli kalla «Vetl-Aukrusten» på folkemunne. Dei to vidgjetne diktarane har gjort mykje til å sikre statusen for nynorsken i heimbygda.

	Det var på ei av Smidts og Olav Aukrusts olsokstemner, i 1928, at det for fyrste ~~gonmg~~ vart halde gudsteneste på nynorsk i Lomskyrkja. Da var det ikkje Smidt som heldt preika, men presten i nabokallet Vågå, [[Eugen Birkelund]].		Det var på ei av Smidts og Olav Aukrusts olsokstemner, i 1928, at det for fyrste gong vart halde gudsteneste på nynorsk i Lomskyrkja. Da var det ikkje Smidt som heldt preika, men presten i nabokallet Vågå, [[Eugen Birkelund]].

	Året etter, ved vedtak den 26. mai 1929, vart nynorsk tekst og altarbok innført i Lomskyrkja. Så gjekk det nokre år før det same skjedde i anneksa Garmo (22. mars 1936) og Bøverdalen mest samstundes, etter det som er notert i Hovdan-protokollen.		Året etter, ved vedtak den 26. mai 1929, vart nynorsk tekst og altarbok innført i Lomskyrkja. Så gjekk det nokre år før det same skjedde i anneksa Garmo (22. mars 1936) og Bøverdalen mest samstundes, etter det som er notert i Hovdan-protokollen.

Hans P. Hosar: Språk

2013-04-19T09:24:42Z

Språk

Hans P. Hosar: Tillegssoppl.

2013-04-19T06:29:14Z

Tillegssoppl.

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 19. apr. 2013 kl. 06:29
Linje 11:		Linje 11:
	Skuleelevane og bygdefolket var ikkje heilt ubudde på språkskiftet. Allereie i 1887 hadde skulestyret gjort vedtak om å kjøpe inn Andreas Austlids nynorske ABC og lesebok, men soknepresten hadde trenert dette. Så gjorde heradsstyret vedtak om det same, og frå 1891 var desse lærebøkene i bruk.<ref>Hovdans protokoll side xxx og 640.</ref>		Skuleelevane og bygdefolket var ikkje heilt ubudde på språkskiftet. Allereie i 1887 hadde skulestyret gjort vedtak om å kjøpe inn Andreas Austlids nynorske ABC og lesebok, men soknepresten hadde trenert dette. Så gjorde heradsstyret vedtak om det same, og frå 1891 var desse lærebøkene i bruk.<ref>Hovdans protokoll side xxx og 640.</ref>

	== Pionerar og pådrivarar frå bygdeeliten ==		== Pionerar og pådrivarar - frå bygdeeliten? ==
	Austlid fortel i sine livsminne om skuledagane hjå Christopher Bruun på Romundgard i Sel. Han nemner der ei rad framståande folk blant elevar og lærarar, og tek ikkje så lite i når han mellom anna skriv følgjande:		Austlid fortel i sine livsminne om skuledagane hjå Christopher Bruun på Romundgard i Sel. Han nemner der ei rad framståande folk blant elevar og lærarar, og tek ikkje så lite i når han mellom anna skriv følgjande:
	:«Det var Loms-gutane [[Hallvard Ofigsbø\|Hallvard]] og [[Eilev Ofigsbø]], [[Olav Aukrust (1851-1931)\|Olav Aukrust]] [den eldre, wiki-merknad]og [[Rasmus Nordal]] – dei saag ikkje so grome ut den gongen; men sidan har dei styrt bygda, og gjort Lom til den norskaste bygd i Noreg.»		:«Det var Loms-gutane [[Hallvard Ofigsbø\|Hallvard]] og [[Eilev Ofigsbø]], [[Olav Aukrust (1851-1931)\|Olav Aukrust]] [den eldre, wiki-merknad]og [[Rasmus Nordal]] – dei saag ikkje so grome ut den gongen; men sidan har dei styrt bygda, og gjort Lom til den norskaste bygd i Noreg.»
Linje 17:		Linje 17:
	Det er liten tvil om at desse namna representerte bygdeeliten – sosialt, politisk kanskje også kulturelt -, iallfall om ein ser bort frå det ørvesle kondisjonerte miljøet av prest, doktor, lensmann og nokre få andre. Da Austlid og Hallvard Ofigsbø starta friskulen i Lom, fekk dei også heilhjarta støtte av ein eldre generasjon bygdeleiarar, som Hallvards far bonden Halvor Ofigsbø, bonden, læraren og ordføraren [[Ola Gudbrandsen Kvåle]] (Vekkje-Kvålen), skulemeister, handverkar og bonde [[Eirik Rusten]].		Det er liten tvil om at desse namna representerte bygdeeliten – sosialt, politisk kanskje også kulturelt -, iallfall om ein ser bort frå det ørvesle kondisjonerte miljøet av prest, doktor, lensmann og nokre få andre. Da Austlid og Hallvard Ofigsbø starta friskulen i Lom, fekk dei også heilhjarta støtte av ein eldre generasjon bygdeleiarar, som Hallvards far bonden Halvor Ofigsbø, bonden, læraren og ordføraren [[Ola Gudbrandsen Kvåle]] (Vekkje-Kvålen), skulemeister, handverkar og bonde [[Eirik Rusten]].

	I jubileumsomtalen sin om Erik Rudser ramsar M. Høgåsen opp nokre av dei same namna når han skal vise kven som gjekk i bresjen for målfolket, men har også med fleire yngre: «Menn som ordførar Rasmus Nordal, Olav Aukrust d.e., Hallvard Holm, Hallvard Ofigsbø, Olav Øygard, Syver Marstein, Gregor Kvåle, Jehans Flatmo og Eilev Nyrnes var heilhuga målmenn alle saman.» Ikkje alle desse var rett nok storbønder om dei var gardbrukarar. Og iallfall [[Halvard Holm]] og Olav Øygard var lærarar med mindre gardsbruk attåt.		I jubileumsomtalen sin om Erik Rudser ramsar M. Høgåsen opp nokre av dei same namna når han skal vise kven som gjekk i bresjen for målfolket, men har også med fleire yngre: «Menn som ordførar Rasmus Nordal, Olav Aukrust d.e., Hallvard Holm, Hallvard Ofigsbø, Olav Øygard, Syver Marstein, Gregor Kvåle, Jehans Flatmo og Eilev Nyrnes var heilhuga målmenn alle saman.» Ikkje alle desse var rett nok storbønder om dei var gardbrukarar. Og iallfall [[Halvard Holm]] og Olav Øygard var lærarar med mindre gardsbruk attåt. Halvard Holm og broren Lars Holm var forresten dei einaste vestlandslærarane som kan påpeikast som pådrivarar for målsaka i Lom så tidleg. Dei var komne frå [[Veøy]], og særleg Halvard ser ut til å ha gjort seg sterkt gjeldande som nynorskforkjempar, mellom anna som rapportør til Den 17de Mai. Han vart seinare ordførar i Lom.<ref>Bygdabok for Lom bd. 3 side571.</ref>

	~~Halvard Holm og broren Lars Holm var forresten dei einaste vestlandslærarane~~ som ~~kan påpeikast~~ som ~~pådrivarar for målsaka~~ i ~~Lom så tidleg. Dei~~ var ~~komne frå~~ [[~~Veøy~~]], og ~~særleg Halvard ser ut~~ til ~~å ha gjort seg sterkt gjeldande som nynorskforkjempar~~, ~~mellom anna som rapportør til~~ [[Den 17de ~~Mai~~]]. ~~Han vart seinare ordførar~~ i ~~Lom.<ref>Bygdabok for Lom bd. 3 side571~~.~~</ref>~~		Ein annan person som må ha stått sentralt i dette, men som ikkje har vore vidare framme i det historisk ljoset, var [[Anne Eggen]]. Ho representerte det motsette av bygdeliten sosialt og økonomisk, men venteleg ikkje kulturelt. Ho var ugift kvinne frå ein husmannsplass under prestegarden, men var openbert særs begava og kunnskapsrik. Det eineståande skjedde at ho vart vald til leiar i Lom venstreforening på denne tida (1894), og det på trass av at kvinner ikkje fekk røysterett før mange år etter dette. Det er kjent at Anne Eggen abonnerte på målbladet [[Den 17de mai]]. Og venstrelaget som ho altså leia, var utan tvil politisk drivkraft i språkskiftet.

	[[Lom mållag]] vart skipa same året som nynorsken vart innført i skulane, 1899. Men allereie i 1870 hadde Loms-gutane som hadde gått hjå Christopher Bruun på Sel eit ungdomslag som også vart oppfatta som eit mållag.<ref>Hovdan-protokollen side xxx</ref> At det var god grunn til å rekne det som mållag, blir stadfesta ved at dei melde seg inn i [[Vestmannalaget]], under leiing av «Halvor Offigsbø», som mest truleg var Hallvard og ikkje faren Halvor.		[[Lom mållag]] vart skipa same året som nynorsken vart innført i skulane, 1899. Men allereie i 1870 hadde Loms-gutane som hadde gått hjå Christopher Bruun på Sel eit ungdomslag som også vart oppfatta som eit mållag.<ref>Hovdan-protokollen side xxx</ref> At det var god grunn til å rekne det som mållag, blir stadfesta ved at dei melde seg inn i [[Vestmannalaget]], under leiing av «Halvor Offigsbø», som mest truleg var Hallvard og ikkje faren Halvor.

Hans P. Hosar på 19. apr. 2013 kl. 05:21

2013-04-19T05:21:34Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 19. apr. 2013 kl. 05:21
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb høyre\|Lom stavkirke.jpg\|Lom stavkyrkje. Presten og klokkaren her var kvasse motstandarar i målstriden rundt år 1900.\|Dag Bertelsen (1997)}}		<onlyinclude>{{thumb høyre\|Lom stavkirke.jpg\|Lom stavkyrkje. Presten og klokkaren her var kvasse motstandarar i målstriden rundt år 1900.\|Dag Bertelsen (1997)}}
	'''[[Språkskiftet til nynorsk i Lom]]''' skjedde tidleg. Det var den fyrste bygda på [[Austlandet]] som innførte landsmålet som skulemål. Det skjedde i 1899, i alle skulekrinsane i bygda. Språkskiftet hadde nær samanheng med den blomstrande norskdomsrørsla som [[Christopher Bruun]] hadde sett i gang i Gudbrandsdalen i siste tredelen av 1800-talet. Fleire av dei som rydda grunnen og stilte seg i spissen for språkskiftet i Lom, hadde sjølve vore elevar av Bruun på folkehøgskulen hans i [[Sel]] og/eller i [[Gausdal]]. Andre hadde i barneskulealderen gått på [[Andreas Austlid]] sin [[Friskulen i Lom\|friskule på Ofigsbø i Lom]] i 1870-åra. Friskulen var ein avleggjar av Bruuns folkehøgskule.</onlyinclude>		'''[[Språkskiftet til nynorsk i Lom]]''' skjedde tidleg. Det var den fyrste bygda på [[Austlandet]] som innførte landsmålet som skulemål. Det skjedde i 1899, i alle skulekrinsane i bygda. Språkskiftet hadde nær samanheng med den blomstrande norskdomsrørsla som [[Christopher Bruun]] hadde sett i gang i [[Gudbrandsdalen]] i siste tredelen av 1800-talet. Fleire av dei som rydda grunnen og stilte seg i spissen for språkskiftet i Lom, hadde sjølve vore elevar av Bruun på folkehøgskulen hans i [[Sel]] og/eller i [[Gausdal]]. Andre hadde i barneskulealderen gått på [[Andreas Austlid]] sin [[Friskulen i Lom\|friskule på Ofigsbø i Lom]] i 1870-åra. Friskulen var ein avleggjar av Bruuns folkehøgskule.</onlyinclude>

	Arbeidarrørsla, som verka i positiv lei for [[Språkskiftet til nynorsk i Gudbrandsdalen\|nynorsksaka i Gudbrandsdalsbygdene]] i mellomkrigstida, var ikkje på banen enno i denne pionerbygda for norskdomen. Men da den neste måloffensiven kom midt på 1920-talet, hadde Arbeidarpartiet ~~hadde~~ fått betydeleg innverknad i bygda. Da fekk nynorsken gjennomslag som administrasjonsmål. Enda litt seinare kom språkskiftet i kyrkjeleg samanheng, heilt mot slutten av 1920-åra i hovudkyrkja. Dette var det neppe Arbeidarpartiet som gjekk i bresjen for. Det skjedde heller under sterk innverknad av norskdomsdyrkinga og olsokfeiringa som nynorsk-ikonet [[Olav Aukrust]] var hovuddrivkrafta i. Nynorskliturgien vart innført nokre år seinare i annekssokna.		Arbeidarrørsla, som verka i positiv lei for [[Språkskiftet til nynorsk i Gudbrandsdalen\|nynorsksaka i Gudbrandsdalsbygdene]] i mellomkrigstida, var ikkje på banen enno i denne pionerbygda for norskdomen. Men da den neste måloffensiven kom midt på 1920-talet, hadde Arbeidarpartiet fått betydeleg innverknad i bygda. Da fekk nynorsken gjennomslag som administrasjonsmål. Enda litt seinare kom språkskiftet i kyrkjeleg samanheng, heilt mot slutten av 1920-åra i hovudkyrkja. Dette var det neppe Arbeidarpartiet som gjekk i bresjen for. Det skjedde heller under sterk innverknad av norskdomsdyrkinga og olsokfeiringa som nynorsk-ikonet [[Olav Aukrust]] var hovuddrivkrafta i. Nynorskliturgien vart innført nokre år seinare i annekssokna.

	== Vedtaket om skulemålet ==		== Vedtaket om skulemålet ==

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 19. apr. 2013 kl. 09:24
Linje 12:		Linje 12:

	== Pionerar og pådrivarar - frå bygdeeliten? ==		== Pionerar og pådrivarar - frå bygdeeliten? ==
	Austlid fortel i sine livsminne om skuledagane hjå Christopher Bruun på Romundgard i Sel. Han nemner der ei rad framståande folk blant elevar og lærarar, og tek ikkje så lite i når han mellom anna skriv følgjande:		Andreas Austlid fortel i sine livsminne om skuledagane hjå Christopher Bruun på Romundgard i Sel. Han nemner der ei rad framståande folk blant elevar og lærarar, og tek ikkje så lite i når han mellom anna skriv følgjande:
	:«Det var Loms-gutane [[Hallvard Ofigsbø\|Hallvard]] og [[Eilev Ofigsbø]], [[Olav Aukrust (1851-1931)\|Olav Aukrust]] [den eldre, wiki-merknad]og [[Rasmus Nordal]] – dei saag ikkje so grome ut den gongen; men sidan har dei styrt bygda, og gjort Lom til den norskaste bygd i Noreg.»		:«Det var Loms-gutane [[Hallvard Ofigsbø\|Hallvard]] og [[Eilev Ofigsbø]], [[Olav Aukrust (1851-1931)\|Olav Aukrust]] [den eldre, wiki-merknad]og [[Rasmus Nordal]] – dei saag ikkje so grome ut den gongen; men sidan har dei styrt bygda, og gjort Lom til den norskaste bygd i Noreg.»

	Det er liten tvil om at desse namna representerte bygdeeliten – sosialt, politisk kanskje også kulturelt -, iallfall om ein ser bort frå det ørvesle kondisjonerte miljøet av prest, doktor, lensmann og nokre få andre. Da Austlid og Hallvard Ofigsbø starta friskulen i Lom, fekk dei også heilhjarta støtte av ein eldre generasjon bygdeleiarar, som Hallvards far bonden Halvor Ofigsbø, bonden, læraren og ordføraren [[Ola Gudbrandsen Kvåle]] (Vekkje-Kvålen), skulemeister, handverkar og bonde [[Eirik Rusten]].		Det er liten tvil om at desse namna representerte bygdeeliten – sosialt, politisk kanskje også kulturelt -, iallfall om ein ser bort frå det ørvesle kondisjonerte miljøet av prest, doktor, lensmann og nokre få andre. Da Austlid og Hallvard Ofigsbø starta friskulen i Lom, fekk dei også heilhjarta støtte av ein eldre generasjon bygdeleiarar, som Hallvards far bonden Halvor Ofigsbø, bonden, læraren og ordføraren [[Ola Gudbrandsen Kvåle]] (Vekkje-Kvålen) og skulemeister, handverkar og bonde [[Eirik Rusten]].

	I jubileumsomtalen sin om Erik Rudser ramsar M. Høgåsen opp nokre av dei same namna når han skal vise kven som gjekk i bresjen for målfolket, men har også med fleire yngre: «Menn som ordførar Rasmus Nordal, Olav Aukrust d.e., Hallvard Holm, Hallvard Ofigsbø, Olav Øygard, Syver Marstein, Gregor Kvåle, Jehans Flatmo og Eilev Nyrnes var heilhuga målmenn alle saman.» Ikkje alle desse var rett nok storbønder om dei var gardbrukarar. Og iallfall [[Halvard Holm]] og Olav Øygard var lærarar med mindre gardsbruk attåt. Halvard Holm og broren Lars Holm var forresten dei einaste vestlandslærarane som kan påpeikast som pådrivarar for målsaka i Lom så tidleg. Dei var komne frå [[Veøy]], og særleg Halvard ser ut til å ha gjort seg sterkt gjeldande som nynorskforkjempar, mellom anna som rapportør til Den 17de Mai. Han vart seinare ordførar i Lom.<ref>Bygdabok for Lom bd. 3 side571.</ref>		I jubileumsomtalen sin om Erik Rudser ramsar M. Høgåsen opp nokre av dei same namna når han skal vise kven som gjekk i bresjen for målfolket, men har også med fleire yngre: «Menn som ordførar Rasmus Nordal, Olav Aukrust d.e., Hallvard Holm, Hallvard Ofigsbø, Olav Øygard, Syver Marstein, Gregor Kvåle, Jehans Flatmo og Eilev Nyrnes var heilhuga målmenn alle saman.» Ikkje alle desse var rett nok storbønder om dei var gardbrukarar. Og iallfall [[Halvard Holm]] og Olav Øygard var lærarar med mindre gardsbruk attåt. Halvard Holm og broren Lars Holm var forresten dei einaste vestlandslærarane som kan påpeikast som pådrivarar for målsaka i Lom så tidleg. Dei var komne frå [[Veøy]], og særleg Halvard ser ut til å ha gjort seg sterkt gjeldande som nynorskforkjempar, mellom anna som rapportør til Den 17de Mai. Han vart seinare ordførar i Lom.<ref>Bygdabok for Lom bd. 3 side571.</ref>
Linje 26:		Linje 26:
	Riksmålssaka er lite belyst i det gjennomgådde kjeldematerialet. Det er likevel liten tvil om at motstanden mot språkskiftet ikkje var ubetydeleg. Ein indikator er at det i 1903 kom opp i skulestyret ein diskusjon om «Landsmaalets fortsatte Brug i Skolen», utan at det vart til noko meir.<ref>Myhren, Johs. 1989 side 12.</ref>		Riksmålssaka er lite belyst i det gjennomgådde kjeldematerialet. Det er likevel liten tvil om at motstanden mot språkskiftet ikkje var ubetydeleg. Ein indikator er at det i 1903 kom opp i skulestyret ein diskusjon om «Landsmaalets fortsatte Brug i Skolen», utan at det vart til noko meir.<ref>Myhren, Johs. 1989 side 12.</ref>

	Vi veit lite om den sosiale basisen for riksmålssaka. I grannebygda [[Skjåk]] var det både bygdeelite og folk frå arbeidarklassen som vegra seg mot innføring av landsmålet. <ref>Språkskiftet til nynorsk i Skjåk kommune</ref>Den motstanden mot skulemålskiftet i Lom som er omtala hjå Hovdan, er representert ved to utanforståande høge embetsmenn: [[Arnoldus Hille (1829–1919)\|Biskop Hille]] og skuledirektør Ole Holck. Dei var båe særs betenkte på konsekvensane av språkskiftet, og noko av korrespondansen som tilkjennegir dette, er sitert i Hovdan-protokollen. Mest plass er likevel vigd den lokale soknepresten, Per Mortensen (i kallet 1880-1903), ~~men mest~~ i samband med hans motstand mot Blix-salmane (sjå nedanfor).		Vi veit lite om den sosiale basisen for riksmålssaka. I grannebygda [[Skjåk]] var det både bygdeelite og folk frå arbeidarklassen som vegra seg mot innføring av landsmålet. <ref>Språkskiftet til nynorsk i Skjåk kommune</ref>Den motstanden mot skulemålskiftet i Lom som er omtala hjå Hovdan, er representert ved to utanforståande høge embetsmenn: [[Arnoldus Hille (1829–1919)\|Biskop Hille]] og skuledirektør Ole Holck. Dei var båe særs betenkte på konsekvensane av språkskiftet, og noko av korrespondansen som tilkjennegir dette, er sitert i Hovdan-protokollen. Mest plass er likevel vigd den lokale soknepresten, Per Mortensen (i kallet 1880-1903), særleg i samband med hans motstand mot Blix-salmane (sjå nedanfor).

	Vi får også nokre ymt om ein breiare lokal basis for motstanden mot nynorsken. Kommunevalet i 1904 vart av riksmålstilhengarane gjort til eit språkval. Av målforkjemparane vart dette uttrykt slik: «Nokre danemålsmenn der var, vilde hausten 1904 nytta heradsvalet til å kasta ut norsken. "Danemålet skal vera einaste sak på høgrelista".»<ref>Hovdanprotokollen side 640, truleg referert etter avisinnlegg av Halvard Holm.</ref> Det var jamvel tale om å få i gang ein privatskule basert på riksmålsundervisning. Men Venstre stod særleg sterkt i bygda på denne tida rett før 1905. Resultatet av kommunevalet vart 16 målmenn og fire andre. Frå riksmålssida ~~var~~ altså den politiske vegen ~~mislykka~~, enda dei i følgje nok ein sarkastisk kommentar i Den 17de Mai hadde hatt «god hjelp frå dokter, lensmann, "de herrr Blagere" og fleire.»		Vi får også nokre ymt om ein breiare lokal basis for motstanden mot nynorsken. Kommunevalet i 1904 vart av riksmålstilhengarane gjort til eit språkval. Av målforkjemparane vart dette uttrykt slik: «Nokre danemålsmenn der var, vilde hausten 1904 nytta heradsvalet til å kasta ut norsken. "Danemålet skal vera einaste sak på høgrelista".»<ref>Hovdanprotokollen side 640, truleg referert etter avisinnlegg av Halvard Holm.</ref> Det var jamvel tale om å få i gang ein privatskule basert på riksmålsundervisning. Men Venstre stod særleg sterkt i bygda på denne tida rett før 1905. Resultatet av kommunevalet vart 16 målmenn og berre fire andre. Frå riksmålssida førte altså den politiske vegen ikkje fram, enda dei i følgje nok ein sarkastisk kommentar i Den 17de Mai hadde hatt «god hjelp frå dokter, lensmann, "de herrr Blagere" og fleire.»

	Den siste merknaden om er særleg verdt å merkje seg, fordi det indikerer ein motstand mot venstre- og nynorskframstøytane også blant gardbrukarane, ikkje berre frå det kondisjonerte sjiktet. Det må vere sikta til gardbrukaren på Blakar, Rolv Pålsson Frisvold (1879-1961), og faren hans føderådsmannen Pål Erlandsson Frisvold (1846-1912). Kanskje kan også ein eller fleire av brørne til den unge brukaren ha vore rekna til «de herrer Blagere». Det var i så fall eldstemann [[Erland Frisvold\|Erland]] (1877-1971), som på dette tidspunktet gjekk på [[Krigsskolen\|Krigsskulen]], og Ragnvald (1881-1912) som vart kontorist hjå Richard Andvord i Kristiania. Ingen av desse er registrerte som heimeverande på Blakar i folketeljinga 1900.		Den siste merknaden om «Blagere» er særleg verdt å merkje seg, fordi det indikerer ein motstand mot venstre- og nynorskframstøytane også blant gardbrukarane, ikkje berre frå det kondisjonerte sjiktet. Det må vere sikta til gardbrukaren på Blakar, Rolv Pålsson Frisvold (1879-1961), og faren hans, føderådsmannen Pål Erlandsson Frisvold (1846-1912). Kanskje kan også ein eller fleire av brørne til den unge brukaren ha vore rekna til «de herrer Blagere». Det var i så fall eldstemann [[Erland Frisvold\|Erland]] (1877-1971), som på dette tidspunktet gjekk på [[Krigsskolen\|Krigsskulen]], og Ragnvald (1881-1912) som vart kontorist hjå Richard Andvord i Kristiania. Ingen av desse er registrerte som heimeverande på Blakar i folketeljinga 1900.

	Så er det kanskje eit uttrykk for den sikre dominansen nynorsken fekk i Lom i mellomkrigstida at ein ny generasjon på Blakar, representert ved Pål Rolvsson Blakar (1906-1998), engasjerte seg i det nystarta måldyrkingslaget i 1935. Han var far til [[Rolv Mikkel Blakar]] (fødd 1944), professor i psykologi, nynorskmann og forfattar av språkpsykologiske avhandlingar.		Så er det kanskje eit uttrykk for den sikre dominansen nynorsken fekk i Lom i mellomkrigstida, at ein ny generasjon på Blakar, representert ved Pål Rolvsson Blakar (1906-1998), engasjerte seg i det nystarta måldyrkingslaget i 1935. Han var far til [[Rolv Mikkel Blakar]] (fødd 1944), professor i psykologi, nynorskmann og forfattar av språkpsykologiske avhandlingar.

	Motstanden vart aldri sterk nok til å omgjere skulemålsvedtaket, og ~~Lom~~ er den dag i dag (2013) framleis ei stabil nynorskkommune kva gjeld hovudmål i grunnskulen og på vidaregåande.		Motstanden i Lom vart aldri sterk nok til å omgjere skulemålsvedtaket, og bygda er den dag i dag (2013) framleis ei stabil nynorskkommune kva gjeld hovudmål i grunnskulen og på vidaregåande.

	Det same kan seiast om administrasjonsmålet og liturgien i kyrkja. Lom er offisiell nynorskkommune både kva gjeld administrasjonsmål og kyrkjeliturgi. Men på desse felta fekk nynorsken mykje seinare gjennomslag enn som skulemål. Det ser også ut til at omskifte i kyrkja vekte meir uttala motstand enn kva gjeld skulemålet, med direkte konfrontasjon mellom målforkjemparane og sokneprestane i bygda.		Det same kan seiast om administrasjonsmålet og liturgien i kyrkja. Lom er offisiell nynorskkommune både kva gjeld administrasjonsmål og kyrkjeliturgi. Men på desse felta fekk nynorsken mykje seinare gjennomslag enn som skulemål. Det ser også ut til at omskifte i kyrkja vekte meir uttala motstand enn kva gjeld skulemålet, med direkte konfrontasjon mellom målforkjemparane og sokneprestane i bygda.

	== Sterk strid om Blix-salmane ==		== Sterk strid om Blix-salmane ==
	Bruken av «Nokre salmar» (Blix-salmane) kom rett nok ganske tidleg. Det skjedde fyrst i Bøverdalen anneks i 1905 ved eit samrøystes vedtak på soknemøte. Den 10. mars 1907 vart same vedtak gjort ved hovudkyrkja med 129 mot 64 røyster. Garmo var monaleg seinare ute, med vedtak den 25. oktober 1914 med 30 mot 1 røyst. Blix-salmane hadde kome inn etter ein hard batalje mellom sokneprest ~~Mortenesen~~ på den eine sida, iallfall to av klokkarane hans og resten av målfolket på den andre sida. Det var kome lovlege krav om soknemøte og røysting i spørsmålet i 1903. Soknepresten ignorerte og ~~sidan~~ trenerte saka. Det var såpass openbert at 12 målmenn melde presten til påtalemakta. Det var indignerte innlegg i pressa, og ein leiande målmann ved Universitetet i Kristiania, jussdosent [[Nikolaus Gjelsvik]] rådde biskop Hille til å utnemne ein ny prest som «kan folkemålet».		Bruken av «Nokre salmar» (Blix-salmane) kom rett nok ganske tidleg. Det skjedde fyrst i Bøverdalen anneks i 1905 ved eit samrøystes vedtak på soknemøte. Den 10. mars 1907 vart same vedtak gjort ved hovudkyrkja med 129 mot 64 røyster. Garmo var monaleg seinare ute, med vedtak den 25. oktober 1914 med 30 mot 1 røyst. Blix-salmane hadde kome inn etter ein hard batalje mellom sokneprest Mortensen på den eine sida, iallfall to av dei tre klokkarane hans og resten av målfolket på den andre sida. Det var kome lovlege krav om soknemøte og røysting i spørsmålet i 1903. Soknepresten ignorerte og trenerte saka. Det var såpass openbert at 12 målmenn melde presten til påtalemakta. Det var indignerte innlegg i pressa, og ein leiande målmann ved Universitetet i Kristiania, jussdosent [[Nikolaus Gjelsvik]] rådde biskop Hille til å utnemne ein ny prest som «kan folkemålet».

	Mortensen slutta i kallet det same året, utan at vi har bringa på det reine i kor stor grad dette skuldast språkstriden. Statsadvokaten hadde i alle høve lagt bort saka mot Mortensen på grunn av bevisets stilling.		Mortensen slutta i kallet det same året, utan at vi har bringa på det reine i kor stor grad dette skuldast språkstriden. Statsadvokaten hadde i alle høve lagt bort saka mot Mortensen på grunn av bevisets stilling.

	== Liturgien ==		== Liturgien ==
	I følgje Hovdan-protokollen fekk ikkje Lom ~~ein~~ prest som «kunne preika på norsk» etter Mortensen heller. [[Theodor Julius Børresen]], som vart innsett i kallet same året (1903), var ~~nok~~ også riksmålsmann, men stod neppe så hardt i striden som forgjengaren. Børresen kom frå kallet i [[Jostedalen]], og var ~~nok~~ van med å takle utfordringane frå det framstormande landsmålet i den bygda.		I følgje Hovdan-protokollen fekk ikkje Lom nokon prest som «kunne preika på norsk» etter Mortensen heller. [[Theodor Julius Børresen]], som vart innsett i kallet same året (1903), var venteleg også riksmålsmann, men stod neppe så hardt i striden som forgjengaren. Børresen kom frå kallet i [[Jostedalen]], og var van med å takle utfordringane frå det framstormande landsmålet i den bygda.

	Etter at Børresen døydde i 1921, kom det ein ny prest som heller ikkje sjølv var nynorskbrukande. Men han var ein kulturelt romsleg natur, og hadde stor sympati for norskdomsrørsla. Det var [[Peter Lorentz de Ferry Smidt\|Lorentz Smidt]] (1880-1944, etter Lom sokneprest i Vang på Hedmarken frå 1936) Han vart god ven med diktaren Olav Aukrust, og samarbeidde med han om å få i gang olsokstemnene som sidan har vore eit fast innslag i kulturlivet i Lom. Smidt vart også ven og mentor for den nynorskdyrkande og opprørske proletardiktaren [[Tor Jonsson]] som voks opp i «stusslegstugu» under prestegarden. Jonsson var ein generasjon yngre enn diktaren frå Aukrust i same nabolaget, og måtte finne seg i å bli kalla «Vetl-Aukrusten» på folkemunne. Dei to vidgjetne diktarane har gjort mykje til å sikre statusen for nynorsken i heimbygda.		Etter at Børresen døydde i 1921, kom det ein ny prest som heller ikkje sjølv var nynorskbrukande. Men han var ein kulturelt romsleg natur, og hadde stor sympati for norskdomsrørsla. Det var [[Peter Lorentz de Ferry Smidt\|Lorentz Smidt]] (1880-1944, etter Lom sokneprest i Vang på Hedmarken frå 1936). Han vart god ven med diktaren Olav Aukrust, og samarbeidde med han om å få i gang olsokstemnene som sidan har vore eit fast innslag i kulturlivet i Lom. Smidt vart også ven av og mentor for den nynorskdyrkande og opprørske proletardiktaren [[Tor Jonsson]] som voks opp i ei «stusslegstugu» under prestegarden. Jonsson var ein generasjon yngre enn diktaren frå Aukrust i same nabolaget, og måtte finne seg i å bli kalla «Vetl-Aukrusten» på folkemunne. Dei to vidgjetne diktarane har gjort mykje til å sikre statusen for nynorsken i heimbygda.

	Det var på ei av Smidts og Olav Aukrusts olsokstemner, i 1928, at det for fyrste gonmg vart halde gudsteneste på nynorsk i Lomskyrkja. Da var det ikkje Smidt som heldt preika, men presten i nabokallet Vågå, [[Eugen Birkelund]].		Det var på ei av Smidts og Olav Aukrusts olsokstemner, i 1928, at det for fyrste gonmg vart halde gudsteneste på nynorsk i Lomskyrkja. Da var det ikkje Smidt som heldt preika, men presten i nabokallet Vågå, [[Eugen Birkelund]].
Linje 53:		Linje 53:

	== Administrasjonsspråket ==		== Administrasjonsspråket ==
	På kommunestyremøte den 14. mai 1926 skjedde nok ein konfrontasjon i målstriden. ~~Fleirtalet gjekk inn for~~ å vedta nynorsk som bruksmål i kommuneadministrasjonen, mellom anna ved at protokollane skulle førast i den målforma. Ordføraren frå Venstre - det må ha vore [[Rasmus Elvesæter]], ordførar 1917-1922 og 1926-1928 - reiste litt uventa motstand. Han framheldt at han ikkje kunne skrive nynorsk, og truga med å trekkje seg. «Alle dei frilynde minus ordføraren var sterkt for norsken», heiter det i Hovdan-protokollen. Motstandarane var elles «nokre bondepartimenn».		På kommunestyremøte den 14. mai 1926 skjedde nok ein konfrontasjon i målstriden. Det kom framlegg om å vedta nynorsk som bruksmål i kommuneadministrasjonen, mellom anna ved at protokollane skulle førast i den målforma. Ordføraren frå Venstre - det må ha vore [[Rasmus Elvesæter]], ordførar 1917-1922 og 1926-1928 - reiste litt uventa motstand. Han framheldt at han ikkje kunne skrive nynorsk, og truga med å trekkje seg, men skal ha kome på betre tankar etter ei pause i forhandlingane. «Alle dei frilynde minus ordføraren var sterkt for norsken», heiter det i Hovdan-protokollen. Motstandarane var elles «nokre bondepartimenn». Det vart fleirtal for nynorsk.

	Same kjelda (Hovdan-protokollen) nemner elles - litt i motstrid til ovanståande - at nynorsken hadde kome inn i administrasjonen på eit monaleg tidlegare tidspunkt. Kommunestyret skal ha gjort vedtak om at møteforhandlingane skulle protokollerast på landsmål frå nyttår 1906. Skulestyret vedtok den 29. desember 1908 at møtebok og brevbyte der skulle foregå på «norsk». Vedtaket frå 1926 var såleis kanskje ei vidareføring og moglegvis oppstramming av ein praksis som eigentleg var innført 20 år før.		Same kjelda (Hovdan-protokollen) nemner elles - litt i motstrid til ovanståande - at nynorsken hadde kome inn i administrasjonen på eit monaleg tidlegare tidspunkt. Kommunestyret skal ha gjort vedtak om at møteforhandlingane skulle protokollerast på landsmål frå nyttår 1906. Skulestyret vedtok den 29. desember 1908 at møtebok og brevbyte der skulle foregå på «norsk». Vedtaket frå 1926 var såleis kanskje ei vidareføring og moglegvis oppstramming av ein praksis som eigentleg var innført 20 år før.