Sunnmørshistoria (prosjektskisse) - Sideversjonshistorikk

Kallrustad: prosjektskisse

2023-06-26T07:36:44Z

prosjektskisse

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 26. jun. 2023 kl. 07:36
Linje 1:		Linje 1:
	~~{{Oppdateringsbehov}}~~		'''[[Sunnmørshistoria (prosjektskisse)]]'''. [[Sunnmøre Museum]] gav i 2014 ut boka "Gull av gråstein" - Næringsliv på Sunnmøre gjennom 250 år. Forfattar er historikar [[Bruker:Eldar Høidal\|Eldar Høidal]] ved Vitimusea. Boka vart gjeven ut på Selja Forlag. Til grunn for skrivearbeidet låg ei prosjektskisse som er lagt inn nedanfor.
	Sunnmøre Museum gav i 2014 ut boka "Gull av gråstein" - Næringsliv på Sunnmøre gjennom 250 år. Forfattar er historikar [[Bruker:Eldar Høidal\|Eldar Høidal]] ved Vitimusea. Boka vart gjeven ut på Selja Forlag. Til grunn for skrivearbeidet låg ei prosjektskisse som er lagt inn nedanfor.



	== Innleiing ==		== Innleiing ==

	- Som bergensar kan du, til ein viss grad, ikkje for sterkt, lene deg tilbake og kjenne Håkonshallen i ryggen. Om du seier du er frå Sunnmøre, og lener deg tilbake, dett du i havet! - Agnar Mykle		- Som bergensar kan du, til ein viss grad, ikkje for sterkt, lene deg tilbake og kjenne Håkonshallen i ryggen. Om du seier du er frå Sunnmøre, og lener deg tilbake, dett du i havet! - Agnar Mykle


	Det er få regionar som det er knytt så mange forestillingar til som Sunnmøre. Forestillingane har nærast blitt nasjonalt arvegods og har festa seg slik at dei etter kvart fortener å bli kalla myter. Agnar Mykle var blant dei som bygde opp under mytane om Sunnmøre og sunnmøringen, og han gjorde det med ei blanding av kjærleik og hat, men aldri med likesæle. Forestillinga om den nøysame og trottige sunnmøringen som arbeider hardt og lenge for lite, er ikkje ny. Allereie i midten av 1800-talet vart sunnmøringen kalla Noregs kinesar. Karakteristikken vart mellom anna nytta for å forklare kvifor det offentlege fyr- og merkevesenet valde dei organisasjonslause og innsatsviljuge sunnmøringane til å lyse opp farleia langs kysten. (Nerbøvik 1997, s. 298)		Det er få regionar som det er knytt så mange forestillingar til som Sunnmøre. Forestillingane har nærast blitt nasjonalt arvegods og har festa seg slik at dei etter kvart fortener å bli kalla myter. Agnar Mykle var blant dei som bygde opp under mytane om Sunnmøre og sunnmøringen, og han gjorde det med ei blanding av kjærleik og hat, men aldri med likesæle. Forestillinga om den nøysame og trottige sunnmøringen som arbeider hardt og lenge for lite, er ikkje ny. Allereie i midten av 1800-talet vart sunnmøringen kalla Noregs kinesar. Karakteristikken vart mellom anna nytta for å forklare kvifor det offentlege fyr- og merkevesenet valde dei organisasjonslause og innsatsviljuge sunnmøringane til å lyse opp farleia langs kysten. (Nerbøvik 1997, s. 298)
Linje 86:		Linje 82:

	I eit historieverk som dette kan ein ikkje trenge til botnar i alle problemstillingar og få svar på alle spørsmål som vi har stilt opp her, og kjem til å stille når nye problemstillingar avteiknar seg under arbeidet med prosjektet. Men vi kan i det minste setje opp ein del utfordringar som næringslivet og menneska i regionen har møtt, og drøfte korleis dei har vore søkt løyste. Berre ved å peike på utfordringane har vi kome eit steg nærare løysingane. Det er gjennom dei gode spørsmåla og problemstillingane ein kan sjå nye løysingar og ansatsar til svar.		I eit historieverk som dette kan ein ikkje trenge til botnar i alle problemstillingar og få svar på alle spørsmål som vi har stilt opp her, og kjem til å stille når nye problemstillingar avteiknar seg under arbeidet med prosjektet. Men vi kan i det minste setje opp ein del utfordringar som næringslivet og menneska i regionen har møtt, og drøfte korleis dei har vore søkt løyste. Berre ved å peike på utfordringane har vi kome eit steg nærare løysingane. Det er gjennom dei gode spørsmåla og problemstillingane ein kan sjå nye løysingar og ansatsar til svar.

	~~Eldar Høidal~~
	~~eldar.hoidal@online.no~~

	[[Kategori:Sunnmøre]]		[[Kategori:Sunnmøre]]
	[[Kategori:Lokalhistorisk litteratur]]		[[Kategori:Lokalhistorisk litteratur]]
	{{nn}}		{{nn}}

Kallrustad: Kallrustad flyttet siden Sunnmørshistoria til Sunnmørshistoria (prosjektskisse)

2023-06-26T07:34:08Z

Kallrustad flyttet siden Sunnmørshistoria til Sunnmørshistoria (prosjektskisse)

← Eldre sideversjon	Sideversjonen fra 26. jun. 2023 kl. 07:34
(Ingen forskjell)

Eldar Høidal: Oppdatering av informasjon

2023-06-26T06:54:45Z

Oppdatering av informasjon

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 26. jun. 2023 kl. 06:54
Linje 1:		Linje 1:
	{{Oppdateringsbehov}}		{{Oppdateringsbehov}}
	Sunnmøre Museum ~~har teke på seg oppgåva med å gje~~ ut ~~eit verk om [[Sunnmørshistoria\|Sunnmøres historie]] for perioden 1800~~ - ~~2014. Verket skal ha vekt~~ på ~~regionens næringshistorie og skal etter planen kome ut i 2014~~. Forfattar er historikar [[Bruker:Eldar Høidal\|Eldar Høidal]] ved ~~[[Sunnmøre Museum]]~~. ~~Det er laga~~ ei prosjektskisse ~~for verket~~ som er lagt inn nedanfor. ~~Forfattaren tek gjerne imot innspel og idear i samband med manusarbeidet.~~		Sunnmøre Museum gav i 2014 ut boka "Gull av gråstein" - Næringsliv på Sunnmøre gjennom 250 år. Forfattar er historikar [[Bruker:Eldar Høidal\|Eldar Høidal]] ved Vitimusea. Boka vart gjeven ut på Selja Forlag. Til grunn for skrivearbeidet låg ei prosjektskisse som er lagt inn nedanfor.



Linje 11:		Linje 12:
	Forestillingane lever i beste velgåande. Etter at første nestleiar i Stortingets næringskomite Svein Flåtten (H) vinteren 2011 hadde vore på vitjing i den maritime næringsklynga på Sunnmøre uttalte han til ei avis i heimfylket sitt, Vestfold: ”Folk frå Møre og Romsdal, og særlig frå Sunnmøre, holdes for å være noen (av) de mest driftige og foretaksomme grupper i landet. I tillegg til at de historisk er både nøysomme, måteholdne og nøkterne. (Tønsbergs Blad 5.2.2011)		Forestillingane lever i beste velgåande. Etter at første nestleiar i Stortingets næringskomite Svein Flåtten (H) vinteren 2011 hadde vore på vitjing i den maritime næringsklynga på Sunnmøre uttalte han til ei avis i heimfylket sitt, Vestfold: ”Folk frå Møre og Romsdal, og særlig frå Sunnmøre, holdes for å være noen (av) de mest driftige og foretaksomme grupper i landet. I tillegg til at de historisk er både nøysomme, måteholdne og nøkterne. (Tønsbergs Blad 5.2.2011)

	Trass i at sunnmøringen har vore halden fram både som ~~vrangbiletet av~~ ein materialistisk strebar og som eit føredøme innan den nasjonale næringsutviklinga, har det ikkje vore skrive noka samla framstilling om økonomi og næringsliv på Sunnmøre dei siste to hundre åra. Denne mangelen ønskjer Sunnmøre Museum å rette på ved å ta på seg arbeidet med å gje ut ei samfunns- og næringssoge for Sunnmøre for perioden ca 1814 til 2014. Verket skal gjevast ut i året då landet skal høgtide 200-årsjubileet for den norske grunnlova. Vi ser for oss eit verk der vi gjennom ei kronologisk framstilling dreg opp hovudlinjene i den økonomiske utviklinga i regionen. Verket skal vere rikt illustrert, både med måleri, kart, informative tabellar og bilete frå eldre og nyare tid. Sunnmøre Museum er mykje oppteken av formidlingsaspektet, og har i fylkessamanheng eit særleg ansvar for å finne nye måtar å formidle historisk kunnskap på til unge og gamle. Dette særskilte ansvaret vil vi også skal kome til uttrykk i sunnmørssoga. Sjølv om det i det ytre skal vere eit tradisjonelt bokverk med stiv innbinding, vil framstillingsforma og presentasjonen bli lagt opp slik at det kan lesast med utbyte, bolkevist eller fullt ut, av menneske i ulike aldrar og med ulike erfaringsbakgrunnar og interesseområde. Her skal vere stoff både for dei som er interessert i dei lange historiske linjene, og dei som har ei spesiell interesse for båttypar og fiskereiskap, matskikkar, lokale steinmuringsteknikkar og folkedrakter, til dømes.		Trass i at sunnmøringen har vore halden fram både som prototypen på ein materialistisk strebar og som eit føredøme innan den nasjonale næringsutviklinga, har det ikkje vore skrive noka samla framstilling om økonomi og næringsliv på Sunnmøre dei siste to hundre åra. Denne mangelen ønskjer Sunnmøre Museum å rette på ved å ta på seg arbeidet med å gje ut ei samfunns- og næringssoge for Sunnmøre for perioden ca 1814 til 2014. Verket skal gjevast ut i året då landet skal høgtide 200-årsjubileet for den norske grunnlova. Vi ser for oss eit verk der vi gjennom ei kronologisk framstilling dreg opp hovudlinjene i den økonomiske utviklinga i regionen. Verket skal vere rikt illustrert, både med måleri, kart, informative tabellar og bilete frå eldre og nyare tid. Sunnmøre Museum er mykje oppteken av formidlingsaspektet, og har i fylkessamanheng eit særleg ansvar for å finne nye måtar å formidle historisk kunnskap på til unge og gamle. Dette særskilte ansvaret vil vi også skal kome til uttrykk i sunnmørssoga. Sjølv om det i det ytre skal vere eit tradisjonelt bokverk med stiv innbinding, vil framstillingsforma og presentasjonen bli lagt opp slik at det kan lesast med utbyte, bolkevist eller fullt ut, av menneske i ulike aldrar og med ulike erfaringsbakgrunnar og interesseområde. Her skal vere stoff både for dei som er interessert i dei lange historiske linjene, og dei som har ei spesiell interesse for båttypar og fiskereiskap, matskikkar, lokale steinmuringsteknikkar og folkedrakter, til dømes.

	== Bakgrunn ==		== Bakgrunn ==
Linje 27:		Linje 28:
	Ein kan sjølvsagt stille spørsmålet om kor mange regionhistorier ein treng i eit land som Noreg. Sunnmøre er korkje eit fylke eller ein landsdel, berre ein del av eit fylke, Møre og Romsdal. Regionen er omtala med mange av sine særkjenne både i nasjonale historiebøker, i fylkeshistoria og i Vestlandshistoria. Kanskje det kunne vere tilstrekkeleg? Kvifor trekkje denne regionen, med 17 kommunar, ut av samanhengane han står i og heve Sunnmøre og sunnmøringen fram som noko særmerkt? Spørsmålet kan med god grunn stillast, og det kan visseleg vere eit nyttig korrektiv i det vidare arbeidet med ei slik regionsoge. For soga vil vere av lita verdi viss det vert slik at Sunnmøre vert handsama utskilt frå dei rammene som regionen ligg innanfor. Vi meiner likevel at Sunnmøre er ei soge verdt. Ein viktig grunn er allereie nemnt, dei slitesterke fordommane som har råka sunnmøringane og Sunnmøre. Dei fortener merksemd, anten dei handlar om den påståtte sunnmørske fiskeimperialismen i nord eller den særmerkte eksporten av skrivande, snakkande og forkynnande menneske i aviser, kringkasting og bedehus landet over. Ei sunnmørssoge er legitim også utifrå reine formelle kriterium. Sunnmøre har vore ei administrativ eining i Noreg frå mellomalderen. Sunnmøre vart styrt av ein adelsmann som hadde fått området i len av kongen. Til å stå føre den daglege forvaltninga av sunnmørslenet knytte lensmennene til seg ein fut, eller foged som det heitte på dansk. Dette var då opptaket til det som seinare vart nemnt som fogderiet Sunnmøre. (I balansepunktet s. 251.) I 1671 var fogderiet Sunnmøre ein del av den nye skipnaden Romsdals amt, som tilsvarer dagens Møre og Romsdal fylke. Sunnmøre er i dag ikkje ei eiga eining i det politiske styringssystemet, men administrativt er Sunnmøre samansett av to tingrettsområde; Søre Sunnmøre tingrett og Sunnmøre tingrett. Utover dette har det vore meir lause og friviljuge samarbeidsordningar mellom kommunane, og i dei siste åra har det vore ei veksande interesse for interkommunalt samarbeid på Sunnmøre. I 2012 vart heile regionen samla i Sunnmøre Regionråd etter at dei siste kommunane på Søre Sunnmøre gav opp sitt eige regionprosjekt. Industrileiarar har dei siste åra snakka om storbyen Sunnmøre og drøymer om eit felles bu- og arbeidsmarknad med faste samband gjennom bru- og tunelløysingar for alle kommunane i regionen. Jau, Sunnmøre lever, ikkje berre som myte og forestilling. Mykje tyder på at regionen vil bli endå tettare integrert i åra framover enn han har vore hittil. Sunnmørssoga kan vise kva for føresetnader denne integrasjonen kviler på.		Ein kan sjølvsagt stille spørsmålet om kor mange regionhistorier ein treng i eit land som Noreg. Sunnmøre er korkje eit fylke eller ein landsdel, berre ein del av eit fylke, Møre og Romsdal. Regionen er omtala med mange av sine særkjenne både i nasjonale historiebøker, i fylkeshistoria og i Vestlandshistoria. Kanskje det kunne vere tilstrekkeleg? Kvifor trekkje denne regionen, med 17 kommunar, ut av samanhengane han står i og heve Sunnmøre og sunnmøringen fram som noko særmerkt? Spørsmålet kan med god grunn stillast, og det kan visseleg vere eit nyttig korrektiv i det vidare arbeidet med ei slik regionsoge. For soga vil vere av lita verdi viss det vert slik at Sunnmøre vert handsama utskilt frå dei rammene som regionen ligg innanfor. Vi meiner likevel at Sunnmøre er ei soge verdt. Ein viktig grunn er allereie nemnt, dei slitesterke fordommane som har råka sunnmøringane og Sunnmøre. Dei fortener merksemd, anten dei handlar om den påståtte sunnmørske fiskeimperialismen i nord eller den særmerkte eksporten av skrivande, snakkande og forkynnande menneske i aviser, kringkasting og bedehus landet over. Ei sunnmørssoge er legitim også utifrå reine formelle kriterium. Sunnmøre har vore ei administrativ eining i Noreg frå mellomalderen. Sunnmøre vart styrt av ein adelsmann som hadde fått området i len av kongen. Til å stå føre den daglege forvaltninga av sunnmørslenet knytte lensmennene til seg ein fut, eller foged som det heitte på dansk. Dette var då opptaket til det som seinare vart nemnt som fogderiet Sunnmøre. (I balansepunktet s. 251.) I 1671 var fogderiet Sunnmøre ein del av den nye skipnaden Romsdals amt, som tilsvarer dagens Møre og Romsdal fylke. Sunnmøre er i dag ikkje ei eiga eining i det politiske styringssystemet, men administrativt er Sunnmøre samansett av to tingrettsområde; Søre Sunnmøre tingrett og Sunnmøre tingrett. Utover dette har det vore meir lause og friviljuge samarbeidsordningar mellom kommunane, og i dei siste åra har det vore ei veksande interesse for interkommunalt samarbeid på Sunnmøre. I 2012 vart heile regionen samla i Sunnmøre Regionråd etter at dei siste kommunane på Søre Sunnmøre gav opp sitt eige regionprosjekt. Industrileiarar har dei siste åra snakka om storbyen Sunnmøre og drøymer om eit felles bu- og arbeidsmarknad med faste samband gjennom bru- og tunelløysingar for alle kommunane i regionen. Jau, Sunnmøre lever, ikkje berre som myte og forestilling. Mykje tyder på at regionen vil bli endå tettare integrert i åra framover enn han har vore hittil. Sunnmørssoga kan vise kva for føresetnader denne integrasjonen kviler på.

	I dette verket er ikkje diskusjonen omkring kronologisk kontra tematisk framstilling særleg fruktbar. I utgangspunktet kan det sjå ut som eitt tema, økonomi – næring, er trekt fram på kostnad av andre. Men som nemnt vil ikkje dette grepet hindre tverrtematisk gjennomgang av det historiske utviklingsløpet. Vi vil hevde at ei framoverskridande forteljing gjev lesaren best oversyn over samfunnsvoksteren og større høve til innsikt i dei prosessane som har forma samfunnet. Ved ei tematisk inndeling av soga risikerer ein at faktorar som påverkar kvarandre og flettar seg saman til historiske resultat vert ståande utan den forklaringskrafta som dei kan gje i den kronologiske forteljinga. Det er elles fare for at faktorar og argumentasjon som er sentrale for å forklare eit gjeve resultat blir uteletne fordi dei er handsama i ein annan del der redaksjonen meiner dei høyrer heime. I ei kronologisk framstilling som skal sjå på fleire tema samstundes, er det på den andre sida større risiko for at viktige element vert haldne utanfor eller at det mangfelte samfunnet vert teikna med ein for grov penn. Vi vil i dette verket prøve å råde bot på dette ved at ein, i tillegg til den kronologiske hovudforteljinga, vil ha med rammetekster som går i djupna på ulike område. ~~Desse vil bli skrivne av forfattarar med ulike innsikter i Sunnmøres historie.~~		I dette verket er ikkje diskusjonen omkring kronologisk kontra tematisk framstilling særleg fruktbar. I utgangspunktet kan det sjå ut som eitt tema, økonomi – næring, er trekt fram på kostnad av andre. Men som nemnt vil ikkje dette grepet hindre tverrtematisk gjennomgang av det historiske utviklingsløpet. Vi vil hevde at ei framoverskridande forteljing gjev lesaren best oversyn over samfunnsvoksteren og større høve til innsikt i dei prosessane som har forma samfunnet. Ved ei tematisk inndeling av soga risikerer ein at faktorar som påverkar kvarandre og flettar seg saman til historiske resultat vert ståande utan den forklaringskrafta som dei kan gje i den kronologiske forteljinga. Det er elles fare for at faktorar og argumentasjon som er sentrale for å forklare eit gjeve resultat blir uteletne fordi dei er handsama i ein annan del der redaksjonen meiner dei høyrer heime. I ei kronologisk framstilling som skal sjå på fleire tema samstundes, er det på den andre sida større risiko for at viktige element vert haldne utanfor eller at det mangfelte samfunnet vert teikna med ein for grov penn. Vi vil i dette verket prøve å råde bot på dette ved at ein, i tillegg til den kronologiske hovudforteljinga, vil ha med rammetekster som går i djupna på ulike område.

	~~== Synergieffektar ==~~

	Arbeidet med sunnmørssoga vil ha ringverknader langt ut over det fysiske bokverket. Ein vil i arbeidet med soga skaffe fram informasjonar som vil bli nytta i utstillingar og internettpresentasjonar i regi av dei samarbeidande aktørane. Eit nært tilnytt tiltak er 2014-prosjektet som musea i fylket, fylkesbiblioteket og Interkommunalt arkiv i Møre og Romsdal er engasjert i. Her vil ein formidle kunnskap om sunnmørsregionen og naboregionanene si utvikling dei siste to hundre åra, med fokus både på næringsliv og samfunnsforming i vidare forstand. Målgruppa her er elevar i den vidaregåande skulen. Elles har musea innan Stiftinga Sunnmøre Museum fleire tankar om aktualisering av arven frå Eidsvoll i tida som kjem. Arbeidet med sunnmørssoga vil kunne gje avgjerande påfyll i desse prosessane. Ein ser elles for seg at arbeidet med regionsoga kan gje grunnlag for ei internettside der det kan vere plass til materiale som ikkje kom med i den prenta soga, og der interesserte kan kome djupare ned i emne som dei vil vite meir om. Gjennom linking til aktuelle kjelderessursar kan ein på denne måten tilby ein nokså dekkande oversikt over det kunnskapsgrunnlaget som sunnmørssoga kviler på. Vi er sikre på at publiseringa av den første samla sunnmørshistoria om nyare tid vil stimulere ei historieinteresse som allereie er sterk i regionen og også gje ~~yngre brukargrupper tilgang til historiekunnskap.~~

	== Hovudperspektiv ==		== Hovudperspektiv ==

Kallrustad: Treng oppdatering

2023-06-16T10:43:28Z

Treng oppdatering

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 16. jun. 2023 kl. 10:43
Linje 1:		Linje 1:
			{{Oppdateringsbehov}}
	Sunnmøre Museum har teke på seg oppgåva med å gje ut eit verk om [[Sunnmørshistoria\|Sunnmøres historie]] for perioden 1800 - 2014. Verket skal ha vekt på regionens næringshistorie og skal etter planen kome ut i 2014. Forfattar er historikar [[Bruker:Eldar Høidal\|Eldar Høidal]] ved [[Sunnmøre Museum]]. Det er laga ei prosjektskisse for verket som er lagt inn nedanfor. Forfattaren tek gjerne imot innspel og idear i samband med manusarbeidet.		Sunnmøre Museum har teke på seg oppgåva med å gje ut eit verk om [[Sunnmørshistoria\|Sunnmøres historie]] for perioden 1800 - 2014. Verket skal ha vekt på regionens næringshistorie og skal etter planen kome ut i 2014. Forfattar er historikar [[Bruker:Eldar Høidal\|Eldar Høidal]] ved [[Sunnmøre Museum]]. Det er laga ei prosjektskisse for verket som er lagt inn nedanfor. Forfattaren tek gjerne imot innspel og idear i samband med manusarbeidet.

Pmt: /* Hovudperspektiv */

2019-06-27T03:40:14Z

Hovudperspektiv

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 27. jun. 2019 kl. 03:40
Linje 36:		Linje 36:
	Når vi i dette verket går inn i sunnmørssamfunnet, i åra kring napoleonskrigane, vil vi finne eit samfunn som i stor mon levde av det jorda og sjøen kunne gje. Gjennomsnittshushaldet var samansett av kone, mann, barn og tenestefolk som alle tok del i det daglege arbeidet utifrå sine føresetnader. Hushaldet hadde nokre kyr og sauer/geiter og var stort sett sjølvsforsynt med mat, klede og utstyr til heim og gard. Men bondesamfunnet var ikkje upåverka av tilhøva i nasjonen og samvirket nasjonane i mellom. Under napoleonskrigane var dobbeltriket Danmark – Noreg i krig med England som gjennomførte blokade av norskekysten slik at det var vanskeleg å få fram forsyningar av t.d. korn. Difor var sunnmøringane og nordmenn flest langt meir sårbare enn dei tidlegare hadde vore for svingningar i årsveksten. Åra kring 1810-12 er rekna som naudsår, men den nye nytteveksten, poteta, og silda og torsken i fjordane, gjorde at dei fleste berga seg gjennom med livet i behald.		Når vi i dette verket går inn i sunnmørssamfunnet, i åra kring napoleonskrigane, vil vi finne eit samfunn som i stor mon levde av det jorda og sjøen kunne gje. Gjennomsnittshushaldet var samansett av kone, mann, barn og tenestefolk som alle tok del i det daglege arbeidet utifrå sine føresetnader. Hushaldet hadde nokre kyr og sauer/geiter og var stort sett sjølvsforsynt med mat, klede og utstyr til heim og gard. Men bondesamfunnet var ikkje upåverka av tilhøva i nasjonen og samvirket nasjonane i mellom. Under napoleonskrigane var dobbeltriket Danmark – Noreg i krig med England som gjennomførte blokade av norskekysten slik at det var vanskeleg å få fram forsyningar av t.d. korn. Difor var sunnmøringane og nordmenn flest langt meir sårbare enn dei tidlegare hadde vore for svingningar i årsveksten. Åra kring 1810-12 er rekna som naudsår, men den nye nytteveksten, poteta, og silda og torsken i fjordane, gjorde at dei fleste berga seg gjennom med livet i behald.

	I framstillinga vil vi syne dei generelle utviklingstrekka ved å vise fram representative døme på næringsutvikling i sunnmørsbygdene. Landbruket gjekk gradvis fram med auke i kunnskap om betre driftsmåtar, nye nyttevekstar og dyreslag som mellom anna sokneselskapa var talerør for i fleire bygder. I Volda gav opplysningsmannen Sivert Aarflot praktiske råd til landbrukarar i distriktet gjennom avisa Norsk Landboeblad som byrjar å kome ut frå 1810. I Ørsta slo haugianaren [[Webjørn Svendsen frå Telemark seg ned og la grunnlaget for ei blømande verksemd med vide forgreiningar. I ei av grannebygdene, Sykkylven, kom Nils L. Aure og Lars Karl A. Aure i gang med eit teglverk på ein utmarksteig på garden Aure kring 1814. Teglstein var etterspurt som bygningsmateriale. I 1830-åra var husbyggarar i den ekspanderande tettstaden ved Ålesundet gode kundar for teglsteinprodusenten. I fleire år var Aure teglverk den einaste verksemda i fogderiet som vart definert som industribedrift.		I framstillinga vil vi syne dei generelle utviklingstrekka ved å vise fram representative døme på næringsutvikling i sunnmørsbygdene. Landbruket gjekk gradvis fram med auke i kunnskap om betre driftsmåtar, nye nyttevekstar og dyreslag som mellom anna sokneselskapa var talerør for i fleire bygder. I Volda gav opplysningsmannen Sivert Aarflot praktiske råd til landbrukarar i distriktet gjennom avisa Norsk Landboeblad som byrjar å kome ut frå 1810. I Ørsta slo haugianaren [[Webjørn Svendsen]] frå Telemark seg ned og la grunnlaget for ei blømande verksemd med vide forgreiningar. I ei av grannebygdene, Sykkylven, kom Nils L. Aure og Lars Karl A. Aure i gang med eit teglverk på ein utmarksteig på garden Aure kring 1814. Teglstein var etterspurt som bygningsmateriale. I 1830-åra var husbyggarar i den ekspanderande tettstaden ved Ålesundet gode kundar for teglsteinprodusenten. I fleire år var Aure teglverk den einaste verksemda i fogderiet som vart definert som industribedrift.

	== Lengten mot havet ==		== Lengten mot havet ==

Pmt: /* Hovudperspektiv */

2019-06-27T03:38:31Z

Hovudperspektiv

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 27. jun. 2019 kl. 03:38
Linje 36:		Linje 36:
	Når vi i dette verket går inn i sunnmørssamfunnet, i åra kring napoleonskrigane, vil vi finne eit samfunn som i stor mon levde av det jorda og sjøen kunne gje. Gjennomsnittshushaldet var samansett av kone, mann, barn og tenestefolk som alle tok del i det daglege arbeidet utifrå sine føresetnader. Hushaldet hadde nokre kyr og sauer/geiter og var stort sett sjølvsforsynt med mat, klede og utstyr til heim og gard. Men bondesamfunnet var ikkje upåverka av tilhøva i nasjonen og samvirket nasjonane i mellom. Under napoleonskrigane var dobbeltriket Danmark – Noreg i krig med England som gjennomførte blokade av norskekysten slik at det var vanskeleg å få fram forsyningar av t.d. korn. Difor var sunnmøringane og nordmenn flest langt meir sårbare enn dei tidlegare hadde vore for svingningar i årsveksten. Åra kring 1810-12 er rekna som naudsår, men den nye nytteveksten, poteta, og silda og torsken i fjordane, gjorde at dei fleste berga seg gjennom med livet i behald.		Når vi i dette verket går inn i sunnmørssamfunnet, i åra kring napoleonskrigane, vil vi finne eit samfunn som i stor mon levde av det jorda og sjøen kunne gje. Gjennomsnittshushaldet var samansett av kone, mann, barn og tenestefolk som alle tok del i det daglege arbeidet utifrå sine føresetnader. Hushaldet hadde nokre kyr og sauer/geiter og var stort sett sjølvsforsynt med mat, klede og utstyr til heim og gard. Men bondesamfunnet var ikkje upåverka av tilhøva i nasjonen og samvirket nasjonane i mellom. Under napoleonskrigane var dobbeltriket Danmark – Noreg i krig med England som gjennomførte blokade av norskekysten slik at det var vanskeleg å få fram forsyningar av t.d. korn. Difor var sunnmøringane og nordmenn flest langt meir sårbare enn dei tidlegare hadde vore for svingningar i årsveksten. Åra kring 1810-12 er rekna som naudsår, men den nye nytteveksten, poteta, og silda og torsken i fjordane, gjorde at dei fleste berga seg gjennom med livet i behald.

	I framstillinga vil vi syne dei generelle utviklingstrekka ved å vise fram representative døme på næringsutvikling i sunnmørsbygdene. Landbruket gjekk gradvis fram med auke i kunnskap om betre driftsmåtar, nye nyttevekstar og dyreslag som mellom anna sokneselskapa var talerør for i fleire bygder. I Volda gav opplysningsmannen Sivert Aarflot praktiske råd til landbrukarar i distriktet gjennom avisa Norsk Landboeblad som byrjar å kome ut frå 1810. I Ørsta slo haugianaren Webjørn Svendsen frå Telemark seg ned og la grunnlaget for ei blømande verksemd med vide forgreiningar. I ei av grannebygdene, Sykkylven, kom Nils L. Aure og Lars Karl A. Aure i gang med eit teglverk på ein utmarksteig på garden Aure kring 1814. Teglstein var etterspurt som bygningsmateriale. I 1830-åra var husbyggarar i den ekspanderande tettstaden ved Ålesundet gode kundar for teglsteinprodusenten. I fleire år var Aure teglverk den einaste verksemda i fogderiet som vart definert som industribedrift.		I framstillinga vil vi syne dei generelle utviklingstrekka ved å vise fram representative døme på næringsutvikling i sunnmørsbygdene. Landbruket gjekk gradvis fram med auke i kunnskap om betre driftsmåtar, nye nyttevekstar og dyreslag som mellom anna sokneselskapa var talerør for i fleire bygder. I Volda gav opplysningsmannen Sivert Aarflot praktiske råd til landbrukarar i distriktet gjennom avisa Norsk Landboeblad som byrjar å kome ut frå 1810. I Ørsta slo haugianaren [[Webjørn Svendsen frå Telemark seg ned og la grunnlaget for ei blømande verksemd med vide forgreiningar. I ei av grannebygdene, Sykkylven, kom Nils L. Aure og Lars Karl A. Aure i gang med eit teglverk på ein utmarksteig på garden Aure kring 1814. Teglstein var etterspurt som bygningsmateriale. I 1830-åra var husbyggarar i den ekspanderande tettstaden ved Ålesundet gode kundar for teglsteinprodusenten. I fleire år var Aure teglverk den einaste verksemda i fogderiet som vart definert som industribedrift.

	== Lengten mot havet ==		== Lengten mot havet ==

Cnyborg: {{nn}}

2016-01-25T16:18:49Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 25. jan. 2016 kl. 16:18
Linje 94:		Linje 94:
	[[Kategori:Sunnmøre]]		[[Kategori:Sunnmøre]]
	[[Kategori:Lokalhistorisk litteratur]]		[[Kategori:Lokalhistorisk litteratur]]
			{{nn}}

Cnyborg på 15. mai 2013 kl. 06:15

2013-05-15T06:15:14Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 15. mai 2013 kl. 06:15
Linje 93:		Linje 93:

	[[Kategori:Sunnmøre]]		[[Kategori:Sunnmøre]]
	[[Kategori:Lokalhistorisk litteratur ~~i Møre og Romsdal~~]]		[[Kategori:Lokalhistorisk litteratur]]

Kallrustad: formaterer overskrifter + nokre lenker

2013-03-01T09:52:55Z

formaterer overskrifter + nokre lenker

Vis endringer

Eldar Høidal på 31. jan. 2013 kl. 09:20

2013-01-31T09:20:48Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 31. jan. 2013 kl. 09:20
Linje 83:		Linje 83:

	Næringslivssoga skal ikkje berre fokusere på dei som stod i brodden for næringslivstiltaka, vi må sjå på det levde livet innanfor og utanfor fabrikkveggane. For sunnmøringen, menn og kvinner, var det ein stor overgang å ta steget innomhus i fabrikklokale der dagen var styrt av klokka og ordrebøkene. Men det vart likevel gjeve ein viss slakke i tøylane dei første åra. Arbeidarane fekk reise heim når dei måtte berge turrhøyet på hesene, eller når sildestimane kokte i fjordane. Slik fekk dei ei gradvis tilvenning til fabrikklivet som etter kvart vart det livet dei måtte lite på når det gjaldt inntekter.		Næringslivssoga skal ikkje berre fokusere på dei som stod i brodden for næringslivstiltaka, vi må sjå på det levde livet innanfor og utanfor fabrikkveggane. For sunnmøringen, menn og kvinner, var det ein stor overgang å ta steget innomhus i fabrikklokale der dagen var styrt av klokka og ordrebøkene. Men det vart likevel gjeve ein viss slakke i tøylane dei første åra. Arbeidarane fekk reise heim når dei måtte berge turrhøyet på hesene, eller når sildestimane kokte i fjordane. Slik fekk dei ei gradvis tilvenning til fabrikklivet som etter kvart vart det livet dei måtte lite på når det gjaldt inntekter.
	Det har vore hevda at på Sunnmøre meir enn mange andre plassar stod dei tilsette på like line med eigarane, sosialt, økonomisk, kulturelt. Har dette feste i røyndomen? Etter som bedriftene voks, auka avstanden mellom nivåa i bedriftene? Kva for konsekvensar fekk evt. det? Dei siste åra har ein stor del av industrien på Sunnmøre henta inn arbeidskraft frå utlandet. Kva har det hatt å seie for arbeidsmiljøa på bedriftene, for tilhøvet mellom bedriftene og det kringliggande bumiljøet?

			Det har vore hevda at på Sunnmøre meir enn mange andre plassar stod dei tilsette på like line med eigarane, sosialt, økonomisk, kulturelt. Har dette feste i røyndomen? Etter som bedriftene voks, auka avstanden mellom nivåa i bedriftene? Kva for konsekvensar fekk evt. det? Dei siste åra har ein stor del av industrien på Sunnmøre henta inn arbeidskraft frå utlandet. Kva har det hatt å seie for arbeidsmiljøa på bedriftene, for tilhøvet mellom bedriftene og det kringliggande bumiljøet?

	Evne til omstilling?
			'''Evne til omstilling?'''

	Ein hovudgrunn til at sunnmørsindustrien vann fram i den nasjonale marknaden i mellomkrigsåra var at påhitne gründerar fann fram rasjonelle måtar å produsere varene på. Varetypene var ikkje nye, men produksjonsmåtane var slike at kostnadene per produsert eining kom ned. Sunnmøringane trefte marknaden med tidhøvelege og prisgunstige produkt på grunn av sine industrielle produksjonsmåtar. I etterkrigsåra nytta dei det oppnådde forspranget til å utvikle og foredle produkta slik at dei framleis vart føretrekt framfor rimelegare importprodukt.		Ein hovudgrunn til at sunnmørsindustrien vann fram i den nasjonale marknaden i mellomkrigsåra var at påhitne gründerar fann fram rasjonelle måtar å produsere varene på. Varetypene var ikkje nye, men produksjonsmåtane var slike at kostnadene per produsert eining kom ned. Sunnmøringane trefte marknaden med tidhøvelege og prisgunstige produkt på grunn av sine industrielle produksjonsmåtar. I etterkrigsåra nytta dei det oppnådde forspranget til å utvikle og foredle produkta slik at dei framleis vart føretrekt framfor rimelegare importprodukt.
	Dei siste åra har det vore ei generell innvending mot norsk industri at han har vore for lite viljug til å investere i grunnleggande forskings- og utviklingstiltak. Dette har samanheng både med at industrien er samansett av mindre einingar som kvar for seg ikkje har store nok ressursar til å stå føre grunnleggande forsking, og med at det tradisjonelt har vore liten interesse for teoretiske studiar i den utøvande industrien. Her synest det å vere eit skifte på gang. Vi kan vise til den maritime industrien som har utvikla sitt kunnskapssenter i tilknyting til høgskulen i Ålesund. Vi må sjå nærare på kva som har drive fram denne interessa for forsking og nyutvikling, og kva som har sett bedriftene i stand til å gjennomføre dette løftet. I kva grad har dette samanheng med at utanlandske bedrifter dei siste åra har kome inn på eigarsida i den maritime industrien?
			Dei siste åra har det vore ei generell innvending mot norsk industri at han har vore for lite viljug til å investere i grunnleggande forskings- og utviklingstiltak. Dette har samanheng både med at industrien er samansett av mindre einingar som kvar for seg ikkje har store nok ressursar til å stå føre grunnleggande forsking, og med at det tradisjonelt har vore liten interesse for teoretiske studiar i den utøvande industrien. Her synest det å vere eit skifte på gang. Vi kan vise til den maritime industrien som har utvikla sitt kunnskapssenter i tilknyting til høgskulen i Ålesund. Vi må sjå nærare på kva som har drive fram denne interessa for forsking og nyutvikling, og kva som har sett bedriftene i stand til å gjennomføre dette løftet. I kva grad har dette samanheng med at utanlandske bedrifter dei siste åra har kome inn på eigarsida i den maritime industrien?

	Eit av særmerka ved samfunna langs Vestlandskysten finn vi i veljaråtferda. I den tidlege parlamentariske perioden var dette fullt ut Venstre-land. Dei siste tiåra har veljarane på Vestlandet vandra mot høgre. Fleire forskarar har vist at denne tendensen er særleg tydeleg på Sunnmøre. Frå 1970-åra har det liberalistiske partiet, Framstegspartiet, gjort store inngrep i veljarmassa i kommunar på Sunnmøre. Ved kommuneval har partiet einskilde stader fått 30% prosent oppslutnad og jamvel meir enn det. (Ørskog – Stranda ca 50 % ved nokre val) Valkarta på Sunnmøre har dei siste tiåra hatt ein klar blåfarge. Det gjeld også for regionhovudstaden Ålesund, sjølv om arbeidarrørsla, m.a. gjennom stor tilflytting av arbeidskraft frå andre delar av landet, har fått eit solid feste i byen.		Eit av særmerka ved samfunna langs Vestlandskysten finn vi i veljaråtferda. I den tidlege parlamentariske perioden var dette fullt ut Venstre-land. Dei siste tiåra har veljarane på Vestlandet vandra mot høgre. Fleire forskarar har vist at denne tendensen er særleg tydeleg på Sunnmøre. Frå 1970-åra har det liberalistiske partiet, Framstegspartiet, gjort store inngrep i veljarmassa i kommunar på Sunnmøre. Ved kommuneval har partiet einskilde stader fått 30% prosent oppslutnad og jamvel meir enn det. (Ørskog – Stranda ca 50 % ved nokre val) Valkarta på Sunnmøre har dei siste tiåra hatt ein klar blåfarge. Det gjeld også for regionhovudstaden Ålesund, sjølv om arbeidarrørsla, m.a. gjennom stor tilflytting av arbeidskraft frå andre delar av landet, har fått eit solid feste i byen.
	Vi må søkje etter grunnar til denne tydelege politiske tendensen. Er det slik at det næringsliberalistiske innhaldet i politikken til høgre-partia stemmer best overeins med den næringspraksisen og mentaliteten som har særprega regionen? Arven frå fiskeria og den tidlege industrien der sjømannsskap/fagmannskap og teft, ikkje eigarskap, var avgjerande for status og rollefordeling.
			Vi må søkje etter grunnar til denne tydelege politiske tendensen. Er det slik at det næringsliberalistiske innhaldet i politikken til høgre-partia stemmer best overeins med den næringspraksisen og mentaliteten som har særprega regionen? Arven frå fiskeria og den tidlege industrien der sjømannsskap/fagmannskap og teft, ikkje eigarskap, var avgjerande for status og rollefordeling.

	Kva med kulturlivet sine vilkår? Kva for rammer hadde kunsten å operere innanfor, måtte han vere nyttig, lønssam? Vart kunstnarspirer eksporterte, eller fann dei seg næringsgrunnlag i heimlege grender? Til kva kostnad? Kva med næringslivet sin bruk av lokalprodusert kunst?		Kva med kulturlivet sine vilkår? Kva for rammer hadde kunsten å operere innanfor, måtte han vere nyttig, lønssam? Vart kunstnarspirer eksporterte, eller fann dei seg næringsgrunnlag i heimlege grender? Til kva kostnad? Kva med næringslivet sin bruk av lokalprodusert kunst?
Linje 99:		Linje 102:


	Djupdykk og syntese		'''Djupdykk og syntese'''

			I kor stor grad skal dette verket vere forskingsbasert? Tida vil her vere den største knappheitsfaktoren. Det finst i dag mange hundre bøker som fortel om folkeliv og næringsutvikling i bygdelaga på Sunnmøre. Dei viktigaste kjeldene for det komande verket om Sunnmøres historie vil vere desse bøkene, i tillegg verk som omhandlar andre regionar og bøker med ei meir fagleg drøfting av generelle og konkrete modellar for økonomisk utvikling. Ved sida av dette vil det vere nødvendig og nyttig å gjere djupdykk i visse kjeldegrupper for å få svar på spørsmål som vi finn særleg interessante og lite utforska, og for om mogeleg å få talfesta særlege utviklingstrekk. Det vil til dømes gjelde fangstmengdene i fiskeria då dei tok seg opp med nye båtar og reiskapar i midten av 1800-åra, vidare; kapitalakkumulasjon og reinvestering: Kven tente pengar på fiskeria, kvar vart pengane plasserte? Same spørsmåla må vi stille oss når den landbaserte industrien voks fram tidleg på 1900-talet og i mellomkrigsåra. Aktuelle kjelder som vi vil søkje tilgang til er, amtmannsberetningane, lensmennene sine femårsmeldingar, panteregistra og kommuneprotokollane i einskildhøve. Etter kvart er det mykje statistisk materiale, frå folketeljingar mm., som er lagt ut på Internettet og dermed er lett tilgjengelege.

	I ~~kor stor grad skal~~ dette ~~verket vere forskingsbasert? Tilgjengelege ressursar vil avgjere i kor stor grad~~ ein ~~kan gjere dykk ned i primærkjelder og drive med primærkjeldegransking. Tida vil her vere den største knappheitsfaktoren. Det finst~~ i dag mange hundre bøker som fortel om folkeliv og næringsutvikling i bygdelaga på Sunnmøre. Dei viktigaste kjeldene for det komande verket om Sunnmøres historie vil vere desse bøkene, i tillegg verk som omhandlar andre regionar og bøker med ei meir fagleg drøfting av generelle og konkrete modellar for økonomisk utvikling. Ved sida av dette vil det vere nødvendig og ~~nyttig å gjere djupdykk i visse kjeldegrupper for å~~ få svar på spørsmål som vi ~~finn særleg interessante og lite utforska~~, og ~~for om mogeleg~~ å ~~få talfesta særlege utviklingstrekk~~. ~~Det vil til dømes gjelde fangstmengdene~~ i ~~fiskeria då dei tok seg~~ opp ~~med nye båtar~~ og ~~reiskapar~~ i ~~midten av 1800-åra~~, ~~vidare; kapitalakkumulasjon~~ og ~~reinvestering: Kven tente pengar~~ på ~~fiskeria, kvar vart pengane plasserte? Same spørsmåla må~~ vi ~~stille oss når den landbaserte industrien voks fram tidleg på 1900-talet og i mellomkrigsåra~~. ~~Aktuelle kjelder som vi vil søkje tilgang til~~ er~~, amtmannsberetningane, lensmennene sine femårsmeldingar, panteregistra~~ og ~~kommuneprotokollane i einskildhøve. Etter kvart er det mykje statistisk materiale, frå folketeljingar mm., som er lagt ut på Internettet~~ og ~~dermed er lett tilgjengelege. Nokre dokument må ein til Statsarkivet i Trondheim for å få tilgang~~ til.		I eit historieverk som dette kan ein ikkje trenge til botnar i alle problemstillingar og få svar på alle spørsmål som vi har stilt opp her, og kjem til å stille når nye problemstillingar avteiknar seg under arbeidet med prosjektet. Men vi kan i det minste setje opp ein del utfordringar som næringslivet og menneska i regionen har møtt, og drøfte korleis dei har vore søkt løyste. Berre ved å peike på utfordringane har vi kome eit steg nærare løysingane. Det er gjennom dei gode spørsmåla og problemstillingane ein kan sjå nye løysingar og ansatsar til svar.


	I eit historieverk som dette kan ein ikkje trenge til botnar i alle problemstillingar og få svar på alle spørsmål som vi har stilt opp her, og kjem til å stille når nye problemstillingar avteiknar seg under arbeidet med prosjektet. Men vi kan i det minste setje opp ein del utfordringar som næringslivet og menneska i regionen har møtt, og drøfte korleis dei har vore søkt løyste. Berre ved å peike på utfordringane har vi kome eit steg nærare løysingane. Det er gjennom dei gode spørsmåla og problemstillingane ein kan sjå nye løysingar og ansatsar til svar.		Eldar Høidal
			eldar.hoidal@online.no