Svartedauden og øydegardstida på Toten - Sideversjonshistorikk

Kallrustad: noen lenkjer, mer seinare

2020-10-07T10:46:07Z

noen lenkjer, mer seinare

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 7. okt. 2020 kl. 10:46
Linje 1:		Linje 1:
	[[Fil:Th. Kittelsen Mor der kommer en kjerring.jpg\|miniatyr\|Folketradisjonen vil ha det til at pesten kom som ei gammal kjerring med raud stakk. Ho hadde med seg ein soplime og ei rive. Andreas Faye samanfatta alle segnene han hadde høyrt om Svartedauden slik i 1833. ''I de fleste Fjeldbygder findes der Sagn om denne Landplage, der af Bønderne paa nogle Steder kaldes Storemannadouen, paa andre Svartdouen og Pesta. Stundom forestiller man sig «Pesta» som en gammel gusten Qvinde, der foer om i Landet med en Rive og en Lime. Hvor hun brugte Riven slap altid Nogle fra med Livet; men hvor hun «sopede», der døde hver Moders Sjel. […] Som oftest var hun iført et rødt Skjørt, og angest blev Folk ved at see hende.'' (Faye, 1833, s. 135).]]		[[Fil:Th. Kittelsen Mor der kommer en kjerring.jpg\|miniatyr\|Folketradisjonen vil ha det til at pesten kom som ei gammal kjerring med raud stakk. Ho hadde med seg ein soplime og ei rive. Andreas Faye samanfatta alle segnene han hadde høyrt om Svartedauden slik i 1833. ''I de fleste Fjeldbygder findes der Sagn om denne Landplage, der af Bønderne paa nogle Steder kaldes Storemannadouen, paa andre Svartdouen og Pesta. Stundom forestiller man sig «Pesta» som en gammel gusten Qvinde, der foer om i Landet med en Rive og en Lime. Hvor hun brugte Riven slap altid Nogle fra med Livet; men hvor hun «sopede», der døde hver Moders Sjel. […] Som oftest var hun iført et rødt Skjørt, og angest blev Folk ved at see hende.'' (Faye, 1833, s. 135).]]
	'''Svartedauden og øydegardstida på Toten, 1349 – 1700~~'''~~		'''[[Svartedauden og øydegardstida på Toten]]''', 1349 – 1700.

	I ei bok som kom ut i København i 1754, er det sitert frå ei gammal ministerialbok frå Toten:<blockquote>Pestis ultimis diebus septembris hic incipiens sc. An. MCCCL. sex duravit hebdomadas, qvo toto [sic] tempore perpetuo pluebat. – ''Pesten braut ut sist i september MCCCL og vara i seks veker. Det regna heile tida.''<ref>Schøning, 1754, s. 38, i Benedictow, 1992, s. 87</ref></blockquote>Ministerialboka eksisterer ikkje lenger. Ingen veit kor lenge etter 1349 ho vart skriven. Ingen veit om presten som skreiv denne setningen, skreiv av frå ei anna kjelde. Det vi ser, er at årstalet har vorti gali. Det står MCCCL – 1350. Det skulle ha stått MCCCIL – 1349. Vart I-en som skulle stått framanfor L-en borte da presten skreiv talet inn i ministerialboka, eller vart han borte på trykkeriet i 1754, da setjaren sette boka sitatetet er henta frå? Dette får vi aldri svar på. Men det sitatet fortel oss, er at på Toten braut pesten ut sist i september i peståret, og han vara til eit stykkje uti november.		I ei bok som kom ut i [[København]] i 1754, er det sitert frå ei gammal [[ministerialbok]] frå [[Toten]]:<blockquote>Pestis ultimis diebus septembris hic incipiens sc. An. MCCCL. sex duravit hebdomadas, qvo toto [sic] tempore perpetuo pluebat. – ''Pesten braut ut sist i september MCCCL og vara i seks veker. Det regna heile tida.''<ref>Schøning, 1754, s. 38, i Benedictow, 1992, s. 87</ref></blockquote>Ministerialboka eksisterer ikkje lenger. Ingen veit kor lenge etter 1349 ho vart skriven. Ingen veit om presten som skreiv denne setningen, skreiv av frå ei anna kjelde. Det vi ser, er at årstalet har vorti gali. Det står MCCCL – 1350. Det skulle ha stått MCCCIL – 1349. Vart I-en som skulle stått framanfor L-en borte da presten skreiv talet inn i ministerialboka, eller vart han borte på trykkeriet i 1754, da setjaren sette boka sitatetet er henta frå? Dette får vi aldri svar på. Men det sitatet fortel oss, er at på Toten braut pesten ut sist i september i peståret, og han vara til eit stykkje uti november.

	==== Kva er Svartedauden? ====		==== Kva er Svartedauden? ====
Linje 57:		Linje 57:

	==== 1584 – pesten og vardalspresten ====		==== 1584 – pesten og vardalspresten ====
	Toten vart ramma av pest utpå seinhausten i 1583 og sommaren 1584. Denne epidemien kjem vi tettare innpå enn alle dei andre pestepidemiane som herja bygda gjennom meir enn 200 år. Det er soknepresten i Vardal, Nils Vegle, og det han noterte i eit missil, eller messebok, vi kan takke for det.<ref>Nils Vegle var sokneprest i Vardal frå 1574 til 1588. Han var gift med dotter åt totenpresten Karl Tordson Skonk og fyrste kona hans, Gulog. Gulog døydde i pesten i 1584.</ref>		Toten vart ramma av pest utpå seinhausten i 1583 og sommaren 1584. Denne epidemien kjem vi tettare innpå enn alle dei andre pestepidemiane som herja bygda gjennom meir enn 200 år. Det er soknepresten i [[Vardal]], Nils Vegle, og det han noterte i eit missil, eller messebok, vi kan takke for det.<ref>[[Nils Vegle]] var sokneprest i Vardal frå 1574 til 1588. Han var gift med dotter åt totenpresten Karl Tordson Skonk og fyrste kona hans, Gulog. Gulog døydde i pesten i 1584.</ref>

	Pesten hadde rasa på Hadeland i 1583. Nils Vegle fortel at der døydde det omtrent 500, mellom dei prosten og fem av borna hans, og kapellanen. Midt i oktober i 1583 nådde sjukdommen Toten. Da døydde ein bartskjer på Gjerstad<ref>Ein bartskjer var barberar og delvis lege. Seinare kom ordet feltskjer i bruk.</ref>. Meir fortel ikkje Nils Vegle om pesten i 1583. Sommaren 1584 tok pesten seg oppatt og ramma prestegarden hardt. Under 19. juli har Nils Vegle skrivi i missilet: <blockquote>''Døde hederlig oc gudfryctige quinde Gulog her Carls paa Toden aff pestilentz med en aff sine sma piger Margareta wed naffn. Gud giffue dennom en gledelig opstandelsse oc then tid wor paa Toden hen død noget paa det fierde hundritt: 1584, men strax der effter døde fyre aff hindis børn och 3 andre.''</blockquote>Det Nils Vegle fortel her, er at Gulog, kona åt soknepresten på Toten, og fem av ungane hennar, samt tre andre – i alt ni personar, døydde da pesten ramma prestegarden. Og pesten gjekk vidare. 1. august døydde to born på Alm i Fjellsmarka, og etterpå alle på garden, utanom to jentungar. Det er dei siste dødsfalla på Toten som Nils Vegle nemner i notata sine.		Pesten hadde rasa på [[Hadeland]] i 1583. Nils Vegle fortel at der døydde det omtrent 500, mellom dei prosten og fem av borna hans, og kapellanen. Midt i oktober i 1583 nådde sjukdommen Toten. Da døydde ein bartskjer på Gjerstad<ref>Ein bartskjer var barberar og delvis lege. Seinare kom ordet feltskjer i bruk.</ref>. Meir fortel ikkje Nils Vegle om pesten i 1583. Sommaren 1584 tok pesten seg oppatt og ramma prestegarden hardt. Under 19. juli har Nils Vegle skrivi i missilet: <blockquote>''Døde hederlig oc gudfryctige quinde Gulog her Carls paa Toden aff pestilentz med en aff sine sma piger Margareta wed naffn. Gud giffue dennom en gledelig opstandelsse oc then tid wor paa Toden hen død noget paa det fierde hundritt: 1584, men strax der effter døde fyre aff hindis børn och 3 andre.''</blockquote>Det Nils Vegle fortel her, er at Gulog, kona åt soknepresten på Toten, og fem av ungane hennar, samt tre andre – i alt ni personar, døydde da pesten ramma prestegarden. Og pesten gjekk vidare. 1. august døydde to born på [[Alm (Vestre Toten)\|Alm]] i [[Fjellsmarka]], og etterpå alle på garden, utanom to jentungar. Det er dei siste dødsfalla på Toten som Nils Vegle nemner i notata sine.

	Kor mange det var som døydde på Toten i denne epidemien, er ikkje vardalspresten og totenprestane einige om. I notatet han gjorde om pestofra på prestegarden, skriv presten i Vardal at «''then tid wor paa Toden hen død noget paa det fierde hundritt''», med andre ord at noko over 300 totningar gjekk med i pesten. Men ein annan stad skriv han: ''«bliff her død 700 personer som her Jens Capellan sagde mig. Men her Carll selff siger att det war 900»''.<ref>Finne-Grønn, 1920, s. 405 – 407</ref> Kapellanen sa at 700 personar gjekk med, men soknepresten sjølv, Karl Tordson Skonk, meinte det var 900. Kor mange kan det ha vori som døydde av pest på Toten i 1584? Vi har ingen kjelder som fortel oss noko direkte om folketalet på bygda før vi kjem til 1666. For å få ei viss peiling på utviklinga av folketalet på 13-, 14- og 1500-talet, lyt vi ty til talet på gardsbruk. Alle som budde på bygda var knytte til gardsbruk, så brukstalet gir eit brukbart bilde av utviklinga i folketalet. Talet på gardsbruk er sett opp i tabell 1. Der finn vi òg den årlege prosentvise endringa i brukstalet.		Kor mange det var som døydde på Toten i denne epidemien, er ikkje vardalspresten og totenprestane einige om. I notatet han gjorde om pestofra på prestegarden, skriv presten i Vardal at «''then tid wor paa Toden hen død noget paa det fierde hundritt''», med andre ord at noko over 300 totningar gjekk med i pesten. Men ein annan stad skriv han: ''«bliff her død 700 personer som her Jens Capellan sagde mig. Men her Carll selff siger att det war 900»''.<ref>Finne-Grønn, 1920, s. 405 – 407</ref> Kapellanen sa at 700 personar gjekk med, men soknepresten sjølv, Karl Tordson Skonk, meinte det var 900. Kor mange kan det ha vori som døydde av pest på Toten i 1584? Vi har ingen kjelder som fortel oss noko direkte om folketalet på bygda før vi kjem til 1666. For å få ei viss peiling på utviklinga av folketalet på 13-, 14- og 1500-talet, lyt vi ty til talet på gardsbruk. Alle som budde på bygda var knytte til gardsbruk, så brukstalet gir eit brukbart bilde av utviklinga i folketalet. Talet på gardsbruk er sett opp i tabell 1. Der finn vi òg den årlege prosentvise endringa i brukstalet.

Kallrustad: /* Litteratur og kilder + kategorier

2020-10-07T06:48:46Z

/* Litteratur og kilder + kategorier

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 7. okt. 2020 kl. 06:48
Linje 198:		Linje 198:
	* Ødegaard, S.-E. 1984, Totens Bygdebok bind IV. Totenvika. Toten Museum, Bøverbru.		* Ødegaard, S.-E. 1984, Totens Bygdebok bind IV. Totenvika. Toten Museum, Bøverbru.
	* Ødegaard, S.-E. 2006, Stangeboka 2. Under konge og kirke. 1000 – 1660, Stange Historielag, Stange.		* Ødegaard, S.-E. 2006, Stangeboka 2. Under konge og kirke. 1000 – 1660, Stange Historielag, Stange.
	~~<references />~~
			== Referanser ==

			{{reflist}}

			[[Kategori:Pest]]
			[[Kategori:Toten]]
			{{nn}}

Mjosmusole på 6. okt. 2020 kl. 14:10

2020-10-06T14:10:38Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 6. okt. 2020 kl. 14:10
Linje 1:		Linje 1:
	~~{{Under arbeid}}~~
	[[Fil:Th. Kittelsen Mor der kommer en kjerring.jpg\|miniatyr\|Folketradisjonen vil ha det til at pesten kom som ei gammal kjerring med raud stakk. Ho hadde med seg ein soplime og ei rive. Andreas Faye samanfatta alle segnene han hadde høyrt om Svartedauden slik i 1833. ''I de fleste Fjeldbygder findes der Sagn om denne Landplage, der af Bønderne paa nogle Steder kaldes Storemannadouen, paa andre Svartdouen og Pesta. Stundom forestiller man sig «Pesta» som en gammel gusten Qvinde, der foer om i Landet med en Rive og en Lime. Hvor hun brugte Riven slap altid Nogle fra med Livet; men hvor hun «sopede», der døde hver Moders Sjel. […] Som oftest var hun iført et rødt Skjørt, og angest blev Folk ved at see hende.'' (Faye, 1833, s. 135).]]		[[Fil:Th. Kittelsen Mor der kommer en kjerring.jpg\|miniatyr\|Folketradisjonen vil ha det til at pesten kom som ei gammal kjerring med raud stakk. Ho hadde med seg ein soplime og ei rive. Andreas Faye samanfatta alle segnene han hadde høyrt om Svartedauden slik i 1833. ''I de fleste Fjeldbygder findes der Sagn om denne Landplage, der af Bønderne paa nogle Steder kaldes Storemannadouen, paa andre Svartdouen og Pesta. Stundom forestiller man sig «Pesta» som en gammel gusten Qvinde, der foer om i Landet med en Rive og en Lime. Hvor hun brugte Riven slap altid Nogle fra med Livet; men hvor hun «sopede», der døde hver Moders Sjel. […] Som oftest var hun iført et rødt Skjørt, og angest blev Folk ved at see hende.'' (Faye, 1833, s. 135).]]
	'''Svartedauden og øydegardstida på Toten, 1349 – 1700'''		'''Svartedauden og øydegardstida på Toten, 1349 – 1700'''

Mjosmusole på 6. okt. 2020 kl. 14:08

2020-10-06T14:08:06Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 6. okt. 2020 kl. 14:08
Linje 1:		Linje 1:
	{{Under arbeid}}		{{Under arbeid}}
			[[Fil:Th. Kittelsen Mor der kommer en kjerring.jpg\|miniatyr\|Folketradisjonen vil ha det til at pesten kom som ei gammal kjerring med raud stakk. Ho hadde med seg ein soplime og ei rive. Andreas Faye samanfatta alle segnene han hadde høyrt om Svartedauden slik i 1833. ''I de fleste Fjeldbygder findes der Sagn om denne Landplage, der af Bønderne paa nogle Steder kaldes Storemannadouen, paa andre Svartdouen og Pesta. Stundom forestiller man sig «Pesta» som en gammel gusten Qvinde, der foer om i Landet med en Rive og en Lime. Hvor hun brugte Riven slap altid Nogle fra med Livet; men hvor hun «sopede», der døde hver Moders Sjel. […] Som oftest var hun iført et rødt Skjørt, og angest blev Folk ved at see hende.'' (Faye, 1833, s. 135).]]
	'''Svartedauden og øydegardstida på Toten, 1349 – 1700'''		'''Svartedauden og øydegardstida på Toten, 1349 – 1700'''

Linje 54:		Linje 54:

	Det er gardsnamna, arkeologiske funn og dei få middelalderdokumenta som finst, som kan fortelja oss omtrent kor mange gardar det var på Toten rundt 1340. Vi har omtrent 345 gardsnamn som stammar frå tida føre Svartedauden. Dersom vi reknar at det var like mange gardsbruk bak eit gardsnamn i 1340 som i 1669, kan det ha vori ein stad rundt 430 gardsbruk på Toten rett føre Svartedauden. Men 179 år seinare, i 1528, var det folk på berre 137 gardsbruk. Meir enn to av tre gardsbruk låg aude. Det kan godt ha vori fleire gardsbruk bak kvart gardsnamn på 1340-talet enn i 1669<ref>Lunden, 2002, s. 18 – 19</ref>, slik at bygda hadde meir enn 430 gardsbruk rett føre Svartedauden. Dersom dét var tilfelle, var andelen øydegardar i 1528 enda høgare.		Det er gardsnamna, arkeologiske funn og dei få middelalderdokumenta som finst, som kan fortelja oss omtrent kor mange gardar det var på Toten rundt 1340. Vi har omtrent 345 gardsnamn som stammar frå tida føre Svartedauden. Dersom vi reknar at det var like mange gardsbruk bak eit gardsnamn i 1340 som i 1669, kan det ha vori ein stad rundt 430 gardsbruk på Toten rett føre Svartedauden. Men 179 år seinare, i 1528, var det folk på berre 137 gardsbruk. Meir enn to av tre gardsbruk låg aude. Det kan godt ha vori fleire gardsbruk bak kvart gardsnamn på 1340-talet enn i 1669<ref>Lunden, 2002, s. 18 – 19</ref>, slik at bygda hadde meir enn 430 gardsbruk rett føre Svartedauden. Dersom dét var tilfelle, var andelen øydegardar i 1528 enda høgare.
			[[Fil:Nokleby svartedauden kart1528.jpeg\|miniatyr\|I hundreåra føre Svartedauden hadde folketalet auka, og det budde folk over heile bygda, utanom åsområdet sørover mot Hurdalen. Etter pestkatastrofen i 1349 vart ein stor del av gardsbruka lagde aude. I 1528, 179 år etter katastrofen, hadde storparten av busetjinga vorti konsentrert til området rundt kjørkjene på Balke, Hoff, Alfstad og Molstad (Kolbu). På kartet er kvart gardsbruk det var folk på i 1528 markert med ein raud prikk.]]
	Skattelista frå 1528 viser oss tydeleg korleis avfolkinga ramma utkantane av bygda. I sørhellinga nord for Lenaelva, frå Dyrin i aust til Kise i vest, var det folk på godt som kvar einaste gard. Likeeins var det i nord- og vesthellinga sør og aust for Lenaelva, frå Majer i aust til Kvikstad i sør. I Totenvika var det folk på 14 gardsbruk<ref>Ødegaard, 1984, s. 18 – 19</ref> , i Austlia på eitt og i Nordlia på ti. I det som i dag utgjer Vestre Toten kommune, var det folk på berre 13 gardsbruk i 1528. Fjellsmarka vestafor Alm og grunnfjellsområda i Veståsen og oppi Skreien var heilt avfolka.		Skattelista frå 1528 viser oss tydeleg korleis avfolkinga ramma utkantane av bygda. I sørhellinga nord for Lenaelva, frå Dyrin i aust til Kise i vest, var det folk på godt som kvar einaste gard. Likeeins var det i nord- og vesthellinga sør og aust for Lenaelva, frå Majer i aust til Kvikstad i sør. I Totenvika var det folk på 14 gardsbruk<ref>Ødegaard, 1984, s. 18 – 19</ref> , i Austlia på eitt og i Nordlia på ti. I det som i dag utgjer Vestre Toten kommune, var det folk på berre 13 gardsbruk i 1528. Fjellsmarka vestafor Alm og grunnfjellsområda i Veståsen og oppi Skreien var heilt avfolka.

Linje 95:		Linje 95:

	Folketalet i 1711 har vi rekna oss fram til ut frå kor mange det vart betalt skoskatt for dette året. Det blir ca 3 500. For å kontrollere dette, har vi gått ut frå den fyrste fullstendige folketeljinga som er i behald. Ho vart teken opp i 1769. Da var det 6 775 menneske på Toten. Reknar vi oss bakover med talet på registrerte fødde og døde som prestane har ført inn i kyrkjebøkene frå 1711 til 1769<ref>Prestane på Toten tok til å føre kyrkjebøker i 1695.</ref>, kjem vi til at det var 3 511 totningar i 1711<ref>Nøkleby, 2013, s. 133 – 145</ref>. Sjå tabell 2 og figur 2.		Folketalet i 1711 har vi rekna oss fram til ut frå kor mange det vart betalt skoskatt for dette året. Det blir ca 3 500. For å kontrollere dette, har vi gått ut frå den fyrste fullstendige folketeljinga som er i behald. Ho vart teken opp i 1769. Da var det 6 775 menneske på Toten. Reknar vi oss bakover med talet på registrerte fødde og døde som prestane har ført inn i kyrkjebøkene frå 1711 til 1769<ref>Prestane på Toten tok til å føre kyrkjebøker i 1695.</ref>, kjem vi til at det var 3 511 totningar i 1711<ref>Nøkleby, 2013, s. 133 – 145</ref>. Sjå tabell 2 og figur 2.
			[[Fil:Nokleby svartedauden figur1.jpeg\|miniatyr\|Talet på gardsbruk 1340–1723. Talet for 1340 er usikkert. Frå 1528 og framover er tala henta frå skattelister og matriklar.]]
			[[Fil:Nokleby svartedauden figur2.jpeg\|miniatyr\|Folketalet på Toten 1340–1711. Talet på folk føre 1666 er svært usikkert.]]
	{\| class="wikitable mw-collapsible"		{\| class="wikitable mw-collapsible"
	\|+Tabell 1: Antal gardsbruk på Toten 1528–1723 og årleg prosentvis auke i brukstalet<ref>Kjelder for brukstala er: 1528: Gjengjerden; 1577: Jordbogenn till AggersHus beregnit fra Sct: Hans Baptistædag Anno 77; 1593: Bygningsskatten; 1624: Skatteliste 1624; 1669: Matrikkelen 1669; 1711: Skoskatten (ekstraskatten) 1711; 1723: Matrikkelforarbeidet 1723.</ref>		\|+Tabell 1: Antal gardsbruk på Toten 1528–1723 og årleg prosentvis auke i brukstalet<ref>Kjelder for brukstala er: 1528: Gjengjerden; 1577: Jordbogenn till AggersHus beregnit fra Sct: Hans Baptistædag Anno 77; 1593: Bygningsskatten; 1624: Skatteliste 1624; 1669: Matrikkelen 1669; 1711: Skoskatten (ekstraskatten) 1711; 1723: Matrikkelforarbeidet 1723.</ref>

Mjosmusole: /* Litteratur og kilder */

2020-10-06T13:18:44Z

Litteratur og kilder

@@ Linje 197: / Linje 197: @@
 * Ødegaard, S.-E. 1984, Totens Bygdebok bind IV. Totenvika. Toten Museum, Bøverbru.
 * Ødegaard, S.-E. 2006, Stangeboka 2. Under konge og kirke. 1000 – 1660, Stange Historielag, Stange.
+<references />

Mjosmusole på 6. okt. 2020 kl. 13:18

2020-10-06T13:18:11Z

Vis endringer

Mjosmusole: /* Kva med folketalet? Ein leik med tal */

2020-10-06T11:55:12Z

Kva med folketalet? Ein leik med tal

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 6. okt. 2020 kl. 11:55
Linje 76:		Linje 76:

	== Kva med folketalet? Ein leik med tal ==		== Kva med folketalet? Ein leik med tal ==
	~~<blockquote>~~I boka si om det norske landbruket frå 1350 til 1814 konkluderer den norske agrarhistorikaren Kåre Lunden med at «norsk husstandsstorleik først på 1300-talet, og i det heile før 1660-åra, er uviss». Vi har ikkje noko som liknar på folketeljing før i 1666. Skal vi berekne folketalet tidlegare, lyt vi gå ut frå talet på gardsbruk. På ei bygd som Toten høyrde alle heime på gardsbruk, på 1300-talet så vel som på 15- og 1600-talet. Men vi veit ikkje kor mange menneske det budde på kvart bruk før i siste halvdel av 1660-åra.~~</blockquote><blockquote>~~I 1666 vart det utført ei karfolkteljing i Noreg. Danskekongen ville ha oversikt over kor mange soldatemne han hadde å rutte med i dei endelause krigane han førte mot svenskekongen. Det var berre karfolka som vart rekna. Kvinnfolk vart ikkje brukt som soldatar, og var uinteressante i denne samanhengen. Heller ikkje hushalda åt embetsmennene var med i teljinga. Det var 1 304 individ av hannkjønn på Toten i 1666. Legg vi attåt kvinnfolk og embetsmenn, kjem vi til at det samla folketalet må ha vori omtrent 2 800. Matrikkelen i 1669 fortel oss at det var 354 gardsbruk på Toten. Med 2 800 innbyggarar i 1666 og 354 gardsbruk i 1669, kjem vi fram til at det var omtrent 7,9 personar på kvart gardsbruk i siste delen av 1660-åra. ~~</blockquote><blockquote>~~Benedictow meiner at det ikkje kan ha vori meir enn omtrent 4,5 personar per hushaldning både i åra føre Svartedauden og fram til litt utpå 1600-talet. Dersom dette er riktig, kan det ikkje ha vori meir enn ca 600 personar på Toten i 1528 og ca 1 100 i 1624. Var folketalet på Toten 1 100 i 1624 og 2 800 i 1666, 42 år seinare, må folkeveksten frå 1624 til 1666 ha vori omtrent 2,25% per år. Ein så sterk folkeauke er urealistisk. Går vi ut frå at veksten i folketalet var 1% per år i dette tidsrommet, kjem vi til at folketalet i 1624 har vori omtrent 1 850. Det gir ca 7,7 personar per gardsbruk. ~~</blockquote><blockquote>~~Held vi fram med same føresetnaden, 1% årleg vekst i folketalet, frå 1593 til 1624, kjem vi att med eit folketal på om lag 1 350 i 1593, noko som gir 7,1 personar per gardsbruk sist på 1500-talet. Ut frå dette burde det vera realistisk å rekne ca 7 personar per gardsbruk gjennom stordelen av 1500-talet. I åra føre Svartedauden var talet på bruk truleg større enn brukstalet i 1669. Bygda var tett folkesett. Det skulle tilseia at folketalet per bruk ikkje var mindre enn i siste delen av 1600-talet, omtrent 7,9. Ut frå desse føresetnadene kan folketalet på Toten i 1340 ha vori omtrent 3 400, i 1528 i underkant av 1 000, omtrent 1 280 i 1577, 1 350 i 1593 og 1 850 i 1624. Men dette er og blir meir eller mindre kvalifiserte gjettingar. Det einaste som er heilt sikkert når ein befattar seg med folketalet føre 1666, er at resultatet er usikkert. Nokon sikker måte for å rekne ut folketalet i Noreg og på Toten føre 1660-åra finst ikkje.~~</blockquote><blockquote>~~Folketalet i 1711 har vi rekna oss fram til ut frå kor mange det vart betalt skoskatt for dette året. Det blir ca 3 500. For å kontrollere dette, har vi gått ut frå den fyrste fullstendige folketeljinga som er i behald. Ho vart teken opp i 1769. Da var det 6 775 menneske på Toten. Reknar vi oss bakover med talet på registrerte fødde og døde som prestane har ført inn i kyrkjebøkene frå 1711 til 1769, kjem vi til at det var 3 511 totningar i 1711. Sjå tabell 2 og figur 2.~~</blockquote>~~		I boka si om det norske landbruket frå 1350 til 1814 konkluderer den norske agrarhistorikaren Kåre Lunden med at «norsk husstandsstorleik først på 1300-talet, og i det heile før 1660-åra, er uviss». Vi har ikkje noko som liknar på folketeljing før i 1666. Skal vi berekne folketalet tidlegare, lyt vi gå ut frå talet på gardsbruk. På ei bygd som Toten høyrde alle heime på gardsbruk, på 1300-talet så vel som på 15- og 1600-talet. Men vi veit ikkje kor mange menneske det budde på kvart bruk før i siste halvdel av 1660-åra.

			I 1666 vart det utført ei karfolkteljing i Noreg. Danskekongen ville ha oversikt over kor mange soldatemne han hadde å rutte med i dei endelause krigane han førte mot svenskekongen. Det var berre karfolka som vart rekna. Kvinnfolk vart ikkje brukt som soldatar, og var uinteressante i denne samanhengen. Heller ikkje hushalda åt embetsmennene var med i teljinga. Det var 1 304 individ av hannkjønn på Toten i 1666. Legg vi attåt kvinnfolk og embetsmenn, kjem vi til at det samla folketalet må ha vori omtrent 2 800. Matrikkelen i 1669 fortel oss at det var 354 gardsbruk på Toten. Med 2 800 innbyggarar i 1666 og 354 gardsbruk i 1669, kjem vi fram til at det var omtrent 7,9 personar på kvart gardsbruk i siste delen av 1660-åra.

			Benedictow meiner at det ikkje kan ha vori meir enn omtrent 4,5 personar per hushaldning både i åra føre Svartedauden og fram til litt utpå 1600-talet. Dersom dette er riktig, kan det ikkje ha vori meir enn ca 600 personar på Toten i 1528 og ca 1 100 i 1624. Var folketalet på Toten 1 100 i 1624 og 2 800 i 1666, 42 år seinare, må folkeveksten frå 1624 til 1666 ha vori omtrent 2,25% per år. Ein så sterk folkeauke er urealistisk. Går vi ut frå at veksten i folketalet var 1% per år i dette tidsrommet, kjem vi til at folketalet i 1624 har vori omtrent 1 850. Det gir ca 7,7 personar per gardsbruk.

			Held vi fram med same føresetnaden, 1% årleg vekst i folketalet, frå 1593 til 1624, kjem vi att med eit folketal på om lag 1 350 i 1593, noko som gir 7,1 personar per gardsbruk sist på 1500-talet. Ut frå dette burde det vera realistisk å rekne ca 7 personar per gardsbruk gjennom stordelen av 1500-talet. I åra føre Svartedauden var talet på bruk truleg større enn brukstalet i 1669. Bygda var tett folkesett. Det skulle tilseia at folketalet per bruk ikkje var mindre enn i siste delen av 1600-talet, omtrent 7,9. Ut frå desse føresetnadene kan folketalet på Toten i 1340 ha vori omtrent 3 400, i 1528 i underkant av 1 000, omtrent 1 280 i 1577, 1 350 i 1593 og 1 850 i 1624. Men dette er og blir meir eller mindre kvalifiserte gjettingar. Det einaste som er heilt sikkert når ein befattar seg med folketalet føre 1666, er at resultatet er usikkert. Nokon sikker måte for å rekne ut folketalet i Noreg og på Toten føre 1660-åra finst ikkje.

			Folketalet i 1711 har vi rekna oss fram til ut frå kor mange det vart betalt skoskatt for dette året. Det blir ca 3 500. For å kontrollere dette, har vi gått ut frå den fyrste fullstendige folketeljinga som er i behald. Ho vart teken opp i 1769. Da var det 6 775 menneske på Toten. Reknar vi oss bakover med talet på registrerte fødde og døde som prestane har ført inn i kyrkjebøkene frå 1711 til 1769, kjem vi til at det var 3 511 totningar i 1711. Sjå tabell 2 og figur 2.
	{\| class="wikitable mw-collapsible"		{\| class="wikitable mw-collapsible"
	\|+Tabell 1: Antal gardsbruk på Toten 1528–1723 og årleg prosentvis auke i brukstalet		\|+Tabell 1: Antal gardsbruk på Toten 1528–1723 og årleg prosentvis auke i brukstalet

Mjosmusole på 6. okt. 2020 kl. 11:52

2020-10-06T11:52:51Z

Vis endringer

Mjosmusole på 6. okt. 2020 kl. 08:55

2020-10-06T08:55:08Z

Mjosmusole: /* Litteratur og kilder */

2020-10-06T08:43:42Z

Litteratur og kilder

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 6. okt. 2020 kl. 08:55
Linje 32:		Linje 32:
	Geologisk er Toten delt i tre hovudområde. I den nordlege delen av bygda, mellom Hunnselva og Mjøsa, finn vi leirskifer og kalkstein frå kambro-silur, jordas oldtid. Her har vi den gode og djupe dyrkingsjorda som Toten er kjend for. Den synste delen av bygda, åsen sørover mot Hurdal og Skrukkelia, består stort sett av gneis og syenitt, harde bergartar som gir grunt og lite næringsrikt jordsmonn. Her er det mest skog og myrer. Innimellom finn vi små sæterlykkjer. I denne delen av bygda var det knapt nok fast busetjing føre Svartedauden. Det tredje hovudområdet er Veståsen – vest for Hunnselva. Her er det òg stort sett berre hard gneis og grunt jordsmonn. Men Veståsen ligg ikkje så høgt som grunnfjells- og syenittområdet mot sør. Det budde folk oppi Veståsen føre Svartedauden, men kanskje ikkje på meir enn 6 – 10 gardsbruk.		Geologisk er Toten delt i tre hovudområde. I den nordlege delen av bygda, mellom Hunnselva og Mjøsa, finn vi leirskifer og kalkstein frå kambro-silur, jordas oldtid. Her har vi den gode og djupe dyrkingsjorda som Toten er kjend for. Den synste delen av bygda, åsen sørover mot Hurdal og Skrukkelia, består stort sett av gneis og syenitt, harde bergartar som gir grunt og lite næringsrikt jordsmonn. Her er det mest skog og myrer. Innimellom finn vi små sæterlykkjer. I denne delen av bygda var det knapt nok fast busetjing føre Svartedauden. Det tredje hovudområdet er Veståsen – vest for Hunnselva. Her er det òg stort sett berre hard gneis og grunt jordsmonn. Men Veståsen ligg ikkje så høgt som grunnfjells- og syenittområdet mot sør. Det budde folk oppi Veståsen føre Svartedauden, men kanskje ikkje på meir enn 6 – 10 gardsbruk.
	Etter pestepidemien, seinhaustes 1349, låg mange av dei gode gardane midt i bygda tomme for folk.		Etter pestepidemien, seinhaustes 1349, låg mange av dei gode gardane midt i bygda tomme for folk.

	Verknaden av Svartedauden		Verknaden av Svartedauden
	Dei fleste gardbrukarane på Toten var leiglendingar. Dei leigde gardane sine av jordeigarar. Kyrkja var den største jordeigaren.		Dei fleste gardbrukarane på Toten var leiglendingar. Dei leigde gardane sine av jordeigarar. Kyrkja var den største jordeigaren.
Linje 49:		Linje 50:
	Kor mange det var som døydde på Toten i denne epidemien, er ikkje vardalspresten og totenprestane einige om. I notatet han gjorde om pestofra på prestegarden, skriv presten i Vardal at «then tid wor paa Toden hen død noget paa det fierde hundritt», med andre ord at noko over 300 totningar gjekk med i pesten. Men ein annan stad skriv han: «bliff her død 700 personer som her Jens Capellan sagde mig. Men her Carll selff siger att det war 900». Kapellanen sa at 700 personar gjekk med, men soknepresten sjølv, Karl Tordson Skonk, meinte det var 900.		Kor mange det var som døydde på Toten i denne epidemien, er ikkje vardalspresten og totenprestane einige om. I notatet han gjorde om pestofra på prestegarden, skriv presten i Vardal at «then tid wor paa Toden hen død noget paa det fierde hundritt», med andre ord at noko over 300 totningar gjekk med i pesten. Men ein annan stad skriv han: «bliff her død 700 personer som her Jens Capellan sagde mig. Men her Carll selff siger att det war 900». Kapellanen sa at 700 personar gjekk med, men soknepresten sjølv, Karl Tordson Skonk, meinte det var 900.
	Kor mange kan det ha vori som døydde av pest på Toten i 1584? Vi har ingen kjelder som fortel oss noko direkte om folketalet på bygda før vi kjem til 1666. For å få ei viss peiling på utviklinga av folketalet på 13-, 14- og 1500-talet, lyt vi ty til talet på gardsbruk. Alle som budde på bygda var knytte til gardsbruk, så brukstalet gir eit brukbart bilde av utviklinga i folketalet. Talet på gardsbruk er sett opp i tabell 1. Der finn vi òg den årlege prosentvise endringa i brukstalet.		Kor mange kan det ha vori som døydde av pest på Toten i 1584? Vi har ingen kjelder som fortel oss noko direkte om folketalet på bygda før vi kjem til 1666. For å få ei viss peiling på utviklinga av folketalet på 13-, 14- og 1500-talet, lyt vi ty til talet på gardsbruk. Alle som budde på bygda var knytte til gardsbruk, så brukstalet gir eit brukbart bilde av utviklinga i folketalet. Talet på gardsbruk er sett opp i tabell 1. Der finn vi òg den årlege prosentvise endringa i brukstalet.

	Vi veit kor mange bruk det var på Toten i 1577 og i 1593. Desse tala kan vi bruke til å finne ut omtrent kor hardt pesten slo til i 1584. I 1577, sju år før pesten ramma, var det 183 gardsbruk på Toten. I 1593, ni år etter peståret, var det 189. Kor mykje auka brukstalet i eit år utan pest? Av tabell 1 ser vi at brukstalet auka med 0,79% per år i perioden 1593 til 1624 og 0,86% per år frå 1624 til 1669. Legg vi oss litt i overkant av desse tala, og reknar med ein auke på 0,9% per år når det ikkje er pest, får vi brukstalet våren 1584 slik: 183 * 1,0097. Det blir omtrent 195 bruk. Tilsvarande reknar vi ut talet på bruk seinhaustes 1584, etter at pesten har herja, med utgangspunkt i brukstalet i 1593: 189 * (1 – 0,009)9. Det blir 174 bruk. Det kan med andre ord vera grunn til å tru at pesten i 1584 førte til at omtrent 20 gardsbruk vart lagde aude. Det blir omtrent 10% av bruka våren 1584.		Vi veit kor mange bruk det var på Toten i 1577 og i 1593. Desse tala kan vi bruke til å finne ut omtrent kor hardt pesten slo til i 1584. I 1577, sju år før pesten ramma, var det 183 gardsbruk på Toten. I 1593, ni år etter peståret, var det 189. Kor mykje auka brukstalet i eit år utan pest? Av tabell 1 ser vi at brukstalet auka med 0,79% per år i perioden 1593 til 1624 og 0,86% per år frå 1624 til 1669. Legg vi oss litt i overkant av desse tala, og reknar med ein auke på 0,9% per år når det ikkje er pest, får vi brukstalet våren 1584 slik: 183 * 1,0097. Det blir omtrent 195 bruk. Tilsvarande reknar vi ut talet på bruk seinhaustes 1584, etter at pesten har herja, med utgangspunkt i brukstalet i 1593: 189 * (1 – 0,009)9. Det blir 174 bruk. Det kan med andre ord vera grunn til å tru at pesten i 1584 førte til at omtrent 20 gardsbruk vart lagde aude. Det blir omtrent 10% av bruka våren 1584.
	Da kan vi ta ein titt på det dei tre prestane har fortalt om kor mange som døydde. Fyrst totenpresten, herr Karl Tordson Skonk. Han meinte talet på daude var 900. Dersom det døydde 900 og det var 20 bruk som vart lagde aude på grunn av pesten, måtte det ha budd 45 personar på kvart av dei 20 gardsbruka. Kapellan Jens sa at 700 døydde. Det tilsvarar 35 personar på kvart øydelagt bruk. Nils Vegle sjølv meinte det var «noget paa det fierde hundritt», lat oss seia 320. Det tilsvarar 16 personar per bruk. Her har nok dei gode prestane overdrivi ein del, særleg dei to som levde midt oppi pesten. Går vi ut frå at det budde i gjennomsnitt omtrent 7 personar på kvart gardsbruk på Toten sist på 1500-talet, kan det ha vori rundt 140 personar som gjekk med, eller omtrent 10% av folketalet våren 1584. (Om folketalet, sjå rammetekst). Men det kan godt hende at gjennomsnittstalet på personar per gardsbruk gjekk ned på grunn av pesten. Reknar vi med at det gjekk ned frå 7 til 6 og 20 gardsbruk vart lagde aude, vil tapstalet bli omtrent 320, som Nils Vegle oppgav. Det er omtrent 25% av berekna folketal føre pesten slo til.		Da kan vi ta ein titt på det dei tre prestane har fortalt om kor mange som døydde. Fyrst totenpresten, herr Karl Tordson Skonk. Han meinte talet på daude var 900. Dersom det døydde 900 og det var 20 bruk som vart lagde aude på grunn av pesten, måtte det ha budd 45 personar på kvart av dei 20 gardsbruka. Kapellan Jens sa at 700 døydde. Det tilsvarar 35 personar på kvart øydelagt bruk. Nils Vegle sjølv meinte det var «noget paa det fierde hundritt», lat oss seia 320. Det tilsvarar 16 personar per bruk. Her har nok dei gode prestane overdrivi ein del, særleg dei to som levde midt oppi pesten. Går vi ut frå at det budde i gjennomsnitt omtrent 7 personar på kvart gardsbruk på Toten sist på 1500-talet, kan det ha vori rundt 140 personar som gjekk med, eller omtrent 10% av folketalet våren 1584. (Om folketalet, sjå rammetekst). Men det kan godt hende at gjennomsnittstalet på personar per gardsbruk gjekk ned på grunn av pesten. Reknar vi med at det gjekk ned frå 7 til 6 og 20 gardsbruk vart lagde aude, vil tapstalet bli omtrent 320, som Nils Vegle oppgav. Det er omtrent 25% av berekna folketal føre pesten slo til.
	Men likevel, ikkje meir enn rundt 10% av gardsbruka vart lagde aude av pesten i 1584, og mellom 10% og 25% av folket døydde. Det er noko heilt anna enn det som skjedde i 1349. Under Svartedauden hausten 1349 døydde kanskje så mykje som 60%. Korleis kunne det ha seg at pesten i 1584 kravde så få offer samanlikna med Svartedauden 235 år tidlegare?		Men likevel, ikkje meir enn rundt 10% av gardsbruka vart lagde aude av pesten i 1584, og mellom 10% og 25% av folket døydde. Det er noko heilt anna enn det som skjedde i 1349. Under Svartedauden hausten 1349 døydde kanskje så mykje som 60%. Korleis kunne det ha seg at pesten i 1584 kravde så få offer samanlikna med Svartedauden 235 år tidlegare?

	Han kastede pestilenz kleder pa vegen at folc skulle fa pestelenz		Han kastede pestilenz kleder pa vegen at folc skulle fa pestelenz
	Herr Morten var prest i Åmot i Østerdalen i tre år frå 1525. I eit missale, eller messebok, frå Åmot, står det at ein gong i 1525, da herr Morten kom heim frå Hamar, braut det ut pest i prestegarden. Alle gardsfolka og alle borna åt presten døydde. Presten laut sjølv bera dei til kyrkjegarden og gravlegge dei, for ingen ville hjelpe han. Presten var dårleg likt av bygdefolket, og for å bli kvitt han, laug dei på han og sa at «han kastede pestilenz kleder pa vegen at folc skulle fa pestelenz».		Herr Morten var prest i Åmot i Østerdalen i tre år frå 1525. I eit missale, eller messebok, frå Åmot, står det at ein gong i 1525, da herr Morten kom heim frå Hamar, braut det ut pest i prestegarden. Alle gardsfolka og alle borna åt presten døydde. Presten laut sjølv bera dei til kyrkjegarden og gravlegge dei, for ingen ville hjelpe han. Presten var dårleg likt av bygdefolket, og for å bli kvitt han, laug dei på han og sa at «han kastede pestilenz kleder pa vegen at folc skulle fa pestelenz».
Linje 57:		Linje 60:
	Folk oppfører seg på ein heilt annan måte enn i 1349. Den gongen samla dei seg i husa der sjukdommen herja, for å vake over den sjuke og etterpå dele kleda hans mellom seg.		Folk oppfører seg på ein heilt annan måte enn i 1349. Den gongen samla dei seg i husa der sjukdommen herja, for å vake over den sjuke og etterpå dele kleda hans mellom seg.
	Det var på denne tida, i fyrste delen av 1500-talet, pesten tok til å miste taket, og folketalet voks att, smått om senn. Det må ha samanheng med endringa i synet på sjukdommen, slik historia frå Åmot fortel oss. Folk tok til å forstå at dei laut halde seg unna hus der pesten herja. Pestbefengte klede var farlege. Sjølv om dei ikkje kjende til samanhengen med pestbakterie, svartrotte og rottelopper, såg dei at einaste måten å unngå pesten på, var å halde seg unna dei som var sjuke og kleda deira. Også det offentlege, kongemakta, kom med tiltak mot spreiing av pestsmitte i siste halvdelen av 1500-talet. Det vart sett forbod mot å gå inn i pestsmitta hus, og mot å selja klede som hadde tilhøyrt pestsjuke. Tidleg på 1600-talet vart det òg sett restriksjonar på samferdsla når det hadde broti ut pestepidemiar.		Det var på denne tida, i fyrste delen av 1500-talet, pesten tok til å miste taket, og folketalet voks att, smått om senn. Det må ha samanheng med endringa i synet på sjukdommen, slik historia frå Åmot fortel oss. Folk tok til å forstå at dei laut halde seg unna hus der pesten herja. Pestbefengte klede var farlege. Sjølv om dei ikkje kjende til samanhengen med pestbakterie, svartrotte og rottelopper, såg dei at einaste måten å unngå pesten på, var å halde seg unna dei som var sjuke og kleda deira. Også det offentlege, kongemakta, kom med tiltak mot spreiing av pestsmitte i siste halvdelen av 1500-talet. Det vart sett forbod mot å gå inn i pestsmitta hus, og mot å selja klede som hadde tilhøyrt pestsjuke. Tidleg på 1600-talet vart det òg sett restriksjonar på samferdsla når det hadde broti ut pestepidemiar.

	Øydegardstida tek slutt		Øydegardstida tek slutt
	Ennå rundt år 1600 vart folk minte på det store peståret i 1349 og dei verknadene pesten hadde hatt, kvar gong dei såg seg rundt i bygda. På denne tida skreiv soknepresten i Ringsaker, Jens Bugge:		Ennå rundt år 1600 vart folk minte på det store peståret i 1349 og dei verknadene pesten hadde hatt, kvar gong dei såg seg rundt i bygda. På denne tida skreiv soknepresten i Ringsaker, Jens Bugge:
Linje 65:		Linje 69:
	Den sterke nedgangen i folketalet etter Svartedauden hadde ført til at levekåra i bygdesamfunnet vart betre og klasseskilnadene mindre. Med folkeauken utover 16- og 1700-talet vart levekåra stadig dårlegare og klasseskilnadene større.		Den sterke nedgangen i folketalet etter Svartedauden hadde ført til at levekåra i bygdesamfunnet vart betre og klasseskilnadene mindre. Med folkeauken utover 16- og 1700-talet vart levekåra stadig dårlegare og klasseskilnadene større.

	== ~~Statistikk ==~~		== Kva med folketalet? Ein leik med tal ==
	Kva med folketalet? Ein leik med tal.
	I boka si om det norske landbruket frå 1350 til 1814 konkluderer den norske agrarhistorikaren Kåre Lunden med at «norsk husstandsstorleik først på 1300-talet, og i det heile før 1660-åra, er uviss».		I boka si om det norske landbruket frå 1350 til 1814 konkluderer den norske agrarhistorikaren Kåre Lunden med at «norsk husstandsstorleik først på 1300-talet, og i det heile før 1660-åra, er uviss».
	Vi har ikkje noko som liknar på folketeljing før i 1666. Skal vi berekne folketalet tidlegare, lyt vi gå ut frå talet på gardsbruk. På ei bygd som Toten høyrde alle heime på gardsbruk, på 1300-talet så vel som på 15- og 1600-talet. Men vi veit ikkje kor mange menneske det budde på kvart bruk før i siste halvdel av 1660-åra.		Vi har ikkje noko som liknar på folketeljing før i 1666. Skal vi berekne folketalet tidlegare, lyt vi gå ut frå talet på gardsbruk. På ei bygd som Toten høyrde alle heime på gardsbruk, på 1300-talet så vel som på 15- og 1600-talet. Men vi veit ikkje kor mange menneske det budde på kvart bruk før i siste halvdel av 1660-åra.

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 6. okt. 2020 kl. 08:43
Linje 80:		Linje 80:

	== Litteratur og kilder ==		== Litteratur og kilder ==
	Benedictow, O.J. 1992, Plague in the Late Medieval Nordic Countries, Middelalderforlaget, Oslo.		* Benedictow, O.J. 1992, Plague in the Late Medieval Nordic Countries, Middelalderforlaget, Oslo.
	Benedictow, O.J. 2002, Svartedauen og senere pestepidemier i Norge, Unipub forlag, Oslo.		* Benedictow, O.J. 2002, Svartedauen og senere pestepidemier i Norge, Unipub forlag, Oslo.
	Faye, A. 1833, Norske Sagn, Arendal.		* Faye, A. 1833, Norske Sagn, Arendal.
	Finne-Grønn, S.H. 1920, «Presbyterologiske optegnelser vedkommende prestegjeldene Aamot og Vardal», i Norsk tidsskrift for geneologi, personalhistorie, biografi og literærhistorie (Norsk personalhistorisk tidsskrift), hefte 10, Cammermeyers Boghandel, Christiania, s. 396 – 410.		* Finne-Grønn, S.H. 1920, «Presbyterologiske optegnelser vedkommende prestegjeldene Aamot og Vardal», i Norsk tidsskrift for geneologi, personalhistorie, biografi og literærhistorie (Norsk personalhistorisk tidsskrift), hefte 10, Cammermeyers Boghandel, Christiania, s. 396 – 410.
	Harrison, D. 2000, Stora döden. Den värsta katastrof som drabbat Europa, Ordfront, Stockholm.		* Harrison, D. 2000, Stora döden. Den värsta katastrof som drabbat Europa, Ordfront, Stockholm.
	Johannessen, F.E. 1990, Gausdal bygdehistorie bind 3. Folkevekst og levekår 1530 – 1830, Gausdal kommune.		* Johannessen, F.E. 1990, Gausdal bygdehistorie bind 3. Folkevekst og levekår 1530 – 1830, Gausdal kommune.
	Kraft, J. 1822, Topografisk-Statistisk Beskrivelse over Kongeriget Norge. Anden Deel, trykt hos Chr. Grøndahl, Christiania.		* Kraft, J. 1822, Topografisk-Statistisk Beskrivelse over Kongeriget Norge. Anden Deel, trykt hos Chr. Grøndahl, Christiania.
	Lauvdal, T. 1930, Vardal Bygdebok II, Eget forlag, Vardal.		* Lauvdal, T. 1930, Vardal Bygdebok II, Eget forlag, Vardal.
	Lunden, K. 2002, Norges landbrukshistorie II. 1350 – 1814. Frå svartedauden til 17. mai, Det norske samlaget, Oslo.		* Lunden, K. 2002, Norges landbrukshistorie II. 1350 – 1814. Frå svartedauden til 17. mai, Det norske samlaget, Oslo.
	NJR, 1885, Norske Regnskaber og Jordebøger fra det 16de Aarhundrede, bind I, Det Norske historiske Kildeskriftfond, Christiania.		* NJR, 1885, Norske Regnskaber og Jordebøger fra det 16de Aarhundrede, bind I, Det Norske historiske Kildeskriftfond, Christiania.
	NJR, 1906, Norske Regnskaber og Jordebøger fra det 16de Aarhundrede, bind IV, Det Norske historiske Kildeskriftfond, Christiania.		* NJR, 1906, Norske Regnskaber og Jordebøger fra det 16de Aarhundrede, bind IV, Det Norske historiske Kildeskriftfond, Christiania.
	Nøkleby, O. 2013, Korndyrkinga på Toten frå ca 1650 til 1800, Masteroppgåve, Universitetet i Oslo.		* Nøkleby, O. 2013, Korndyrkinga på Toten frå ca 1650 til 1800, Masteroppgåve, Universitetet i Oslo.
	Ormøy, R. 1992, Ringsakboka II. Mellomalderen, Brøttum, Ringsaker og Veldre historielag, Moelv.		* Ormøy, R. 1992, Ringsakboka II. Mellomalderen, Brøttum, Ringsaker og Veldre historielag, Moelv.
	Schøning, C.U. 1754, Tractatus oeconomico-physicus de habitu Norvegiae ad agriculturam, København.		* Schøning, C.U. 1754, Tractatus oeconomico-physicus de habitu Norvegiae ad agriculturam, København.
	Ødegaard, S.-E. 1979, «Svartedauen utryddet middelalderbosettingen i Veståsen», i Totn – Tidsskrift for Toten historielag. Årbok 1979, Bøverbru, s. 79 – 82.		* Ødegaard, S.-E. 1979, «Svartedauen utryddet middelalderbosettingen i Veståsen», i Totn – Tidsskrift for Toten historielag. Årbok 1979, Bøverbru, s. 79 – 82.
	Ødegaard, S.-E. 1984, Totens Bygdebok bind IV. Totenvika. Toten Museum, Bøverbru.		* Ødegaard, S.-E. 1984, Totens Bygdebok bind IV. Totenvika. Toten Museum, Bøverbru.
	Ødegaard, S.-E. 2006, Stangeboka 2. Under konge og kirke. 1000 – 1660, Stange Historielag, Stange.		* Ødegaard, S.-E. 2006, Stangeboka 2. Under konge og kirke. 1000 – 1660, Stange Historielag, Stange.

	Schøning, 1754, s. 38, i Benedictow, 1992, s. 87.		Schøning, 1754, s. 38, i Benedictow, 1992, s. 87.