Torvtekking - Sideversjonshistorikk

Cnyborg: fjerner f-merking, WP-artikkel

2023-02-28T08:08:58Z

fjerner f-merking, WP-artikkel

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 28. feb. 2023 kl. 08:08
Linje 204:		Linje 204:

	{{wikipedia\|no\|Torvtak}}		{{wikipedia\|no\|Torvtak}}
	~~{{F2}}~~

	[[kategori:tak]]		[[kategori:tak]]
	[[Kategori:dugnad]]		[[Kategori:dugnad]]
	{{nn}}		{{nn}}
	~~[[Kategori:F1]]~~
	[[Kategori:Torv]]		[[Kategori:Torv]]

PaulVIF: /* Torv */

2022-10-05T13:06:15Z

Torv

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 5. okt. 2022 kl. 13:06
Linje 109:		Linje 109:
	[[image:1973_Røros02.jpg\|thumb\|300px\|left\|Torvtak i by: Røros.{{byline\|Frode Inge Helland}}]]		[[image:1973_Røros02.jpg\|thumb\|300px\|left\|Torvtak i by: Røros.{{byline\|Frode Inge Helland}}]]
	=== Torv ===		=== Torv ===
	~~Torvlaget~~ var gjerne frå 12 til 20 cm tjukt, med 15 cm som eit gjennomsnitt. Idealet skal etter den allment kjente tradisjonen ha vore to lag torv, nedst med graset ned og øvst med graset opp. Svært ofte vart oppskrifta forenkla til eitt tjukt lag ''“med grassvorden ned mot nevra og molda upp”'', som så vart utjamna og utfylt med laus jord.(Melheim 1933) Ved omlegging av gamle tak vart den gamle torva mellomlagra i haugar på taket. Ho vart lagt ut att som ei blanding av torvklumpar og laus jord.		[[Torv]]laget var gjerne frå 12 til 20 cm tjukt, med 15 cm som eit gjennomsnitt. Idealet skal etter den allment kjente tradisjonen ha vore to lag torv, nedst med graset ned og øvst med graset opp. Svært ofte vart oppskrifta forenkla til eitt tjukt lag ''“med grassvorden ned mot nevra og molda upp”'', som så vart utjamna og utfylt med laus jord.(Melheim 1933) Ved omlegging av gamle tak vart den gamle torva mellomlagra i haugar på taket. Ho vart lagt ut att som ei blanding av torvklumpar og laus jord.

	Det var best å bruke godt grasbunden torv for å hindre uttørking, siging og erosjon. Men elles sprikar tradisjonsstoffet og litteraturen med omsyn til kva slags torv som vart føretrekt. Myrtorv har vore tilrådd som mindre aggressiv mot nevra, medan annan torv, særleg i fjellstrøk, blir sagt å tære bort nevra raskt. Men myrtorv vil krympe ved tørking og danne sprekker som lyt etterfyllast. Mange rekna sandrik morenejord som den beste taktorva. Det vanlege har nok vore å stikke torv på nærmaste eng eller voll, utan å ta spesielt omsyn til jordarten. Uppstad (1990) fortel at torva vart teken på sjølve tufta når eit nytt hus vart oppsett, og at ein elles henta torva «her og der», gjerne i form av god matjord. Melheim (1933) fortel frå [[Hornindal]] at torv ''“ikkje [vart] teke på serleg turre plassar, men heller ikkje på våte myrer.”'' Frå [[Nordfjord]] refererer elles Hjelmeland (1993) at ''“torven ble tatt på tørrmark, helst var det lyngtorv; myrtorv dudde ikke.”''		Det var best å bruke godt grasbunden torv for å hindre uttørking, siging og erosjon. Men elles sprikar tradisjonsstoffet og litteraturen med omsyn til kva slags torv som vart føretrekt. Myrtorv har vore tilrådd som mindre aggressiv mot nevra, medan annan torv, særleg i fjellstrøk, blir sagt å tære bort nevra raskt. Men myrtorv vil krympe ved tørking og danne sprekker som lyt etterfyllast. Mange rekna sandrik morenejord som den beste taktorva. Det vanlege har nok vore å stikke torv på nærmaste eng eller voll, utan å ta spesielt omsyn til jordarten. Uppstad (1990) fortel at torva vart teken på sjølve tufta når eit nytt hus vart oppsett, og at ein elles henta torva «her og der», gjerne i form av god matjord. Melheim (1933) fortel frå [[Hornindal]] at torv ''“ikkje [vart] teke på serleg turre plassar, men heller ikkje på våte myrer.”'' Frå [[Nordfjord]] refererer elles Hjelmeland (1993) at ''“torven ble tatt på tørrmark, helst var det lyngtorv; myrtorv dudde ikke.”''

Marthe Glad: f2

2022-05-19T12:12:20Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 19. mai 2022 kl. 12:12
Linje 204:		Linje 204:

	{{wikipedia\|no\|Torvtak}}		{{wikipedia\|no\|Torvtak}}
	{{F1}}		{{F2}}

	[[kategori:tak]]		[[kategori:tak]]

Marianne Wiig: kat.

2019-08-08T11:49:15Z

kat.

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 8. aug. 2019 kl. 11:49
Linje 210:		Linje 210:
	{{nn}}		{{nn}}
	[[Kategori:F1]]		[[Kategori:F1]]
			[[Kategori:Torv]]

Marthe Glad: gjort den til f1 igjen pga wikipediabaserthet

2018-09-11T12:43:54Z

gjort den til f1 igjen pga wikipediabaserthet

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 11. sep. 2018 kl. 12:43
Linje 209:		Linje 209:
	[[Kategori:dugnad]]		[[Kategori:dugnad]]
	{{nn}}		{{nn}}
	[[Kategori:F2]]		[[Kategori:F1]]

Marthe Glad: liten flikk

2018-09-11T12:40:23Z

liten flikk

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 11. sep. 2018 kl. 12:40
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb\|Bour Faroe Islands closer.jpg\|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]].\|Erik Christensen}}		<onlyinclude>{{thumb\|Bour Faroe Islands closer.jpg\|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]].\|Erik Christensen}}
	'''[[Torvtekking]]''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]a blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. </onlyinclude>		'''[[Torvtekking]]''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]a blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla ''torvtak''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. </onlyinclude>

	<onlyinclude>Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. </onlyinclude>		<onlyinclude>Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. </onlyinclude>

Marthe Glad: f2

2018-09-11T12:40:02Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 11. sep. 2018 kl. 12:40
Linje 4:		Linje 4:
	<onlyinclude>Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. </onlyinclude>		<onlyinclude>Historisk var torvtak mykje bruka i byane òg, men på grunn av den store faren for smittebrann i dei tettbygde byane gjekk dei så å seie heilt or bruk. Frå [[1980-åra]] av, da torvtak fekk ein renessanse, har det òg komme enkelte byhus med torvtak att. </onlyinclude>

	Tradisjonelle torvtak har eit undertak av bord ([[taktro\|tro]]), eit lag med [[~~bjørk~~]]~~enever~~ og gjerne to lag [[torv]] øvst. Mange stader vart det bruka myrtorv i det nedste laget. Myrtorva drenerte betre og gav betre isolasjon mot kulda. No blir det oftast bruka plastplater med knastar som tettesjikt i staden for bjørkenever. I det øvste laget eignar myrtorva seg dårlegare fordi ho krympar lettare og sprekk opp ved uttørking.		Tradisjonelle torvtak har eit undertak av bord ([[taktro\|tro]]), eit lag med [[bjørkenever]] og gjerne to lag [[torv]] øvst. Mange stader vart det bruka myrtorv i det nedste laget. Myrtorva drenerte betre og gav betre isolasjon mot kulda. No blir det oftast bruka plastplater med knastar som tettesjikt i staden for bjørkenever. I det øvste laget eignar myrtorva seg dårlegare fordi ho krympar lettare og sprekk opp ved uttørking.

	== Tradisjonell tekking med torv på [[never]] ==		== Tradisjonell tekking med torv på never ==
	[[Image:Heidal.jpg\|thumb\|left\|Torvtak i [[Heidal]], [[Gudbrandsdal]].{{byline\|Roede}}]]		[[Image:Heidal.jpg\|thumb\|left\|Torvtak i [[Heidal]], [[Gudbrandsdal]].{{byline\|Roede}}]]
	Det innarbeidde namnet «torvtak» kan gje inntrykk av at torva er hovudsaka. Men torva er berre den mest synlege delen av torvtaket, som like gjerne kunne heitt «nevertak». ~~[[Bjørk]]enever~~ var i eldre tid den viktigaste delen av torvtaket. Never var det aktive, vasstette laget i tekkinga.		Det innarbeidde namnet «torvtak» kan gje inntrykk av at torva er hovudsaka. Men torva er berre den mest synlege delen av torvtaket, som like gjerne kunne heitt «nevertak». Bjørkenever var i eldre tid den viktigaste delen av torvtaket. [[Never]] var det aktive, vasstette laget i tekkinga.

	For folk flest i dag er ''utsjånaden'' poenget ved eit torvtak. Denne måten å tenkje på har opna for alskens moderne erstatningsmaterialar under torva. For om eit torvtak bare er ein måte å sjå ut på, er det ikkje så viktig kva som ligg under, berre taket ikkje lek. Men på eldre torvtak var bjørkenever ein helt nødvendig føresetnad.		For folk flest i dag er ''utsjånaden'' poenget ved eit torvtak. Denne måten å tenkje på har opna for alskens moderne erstatningsmaterialar under torva. For om eit torvtak bare er ein måte å sjå ut på, er det ikkje så viktig kva som ligg under, berre taket ikkje lek. Men på eldre torvtak var bjørkenever ein helt nødvendig føresetnad.
Linje 46:		Linje 46:
	Bordtak var ikkje heilt einerådande i gamle dagar. Andre trotypar som kan gå tilbake til forhistorisk tid har overlevd lenge nokre stader, mest under enkle tilhøve og i uthus og utmarkshus. Undertak av kløyvd virke (''skived'', ''farved'') eller staur (i Gudbrandsdal «rundhællingo») er nokre slike eksempel. Sjølve ordet ''tro'' kan i seg sjølv tyde ‘[[stong\|stenger]]’ eller ‘[[staur]]ar’.<ref>{{Nynorskordboka\|Tro}}</ref> Dermed er det rimeleg å tru at undertak med staur eller skier var det vanlegaste i eldre tider. Truleg vart bordtro berre bruka på særleg fine hus den gongen kvart bord måtte telgjast med øks fra en kløyvd stokk, før [[oppgangssag]]er gjorde borda rimelegare. Til uthus vart det ofte valt mindre kostbare og arbeidskrevande trotypar. Det finst òg opplysningar om bruk av [[eine]]kvistar eller samanbunta småkvist som undertak i eldre tid, truleg på ei form for ''lekter'' eller ''tilfar'' av staur eller skier.		Bordtak var ikkje heilt einerådande i gamle dagar. Andre trotypar som kan gå tilbake til forhistorisk tid har overlevd lenge nokre stader, mest under enkle tilhøve og i uthus og utmarkshus. Undertak av kløyvd virke (''skived'', ''farved'') eller staur (i Gudbrandsdal «rundhællingo») er nokre slike eksempel. Sjølve ordet ''tro'' kan i seg sjølv tyde ‘[[stong\|stenger]]’ eller ‘[[staur]]ar’.<ref>{{Nynorskordboka\|Tro}}</ref> Dermed er det rimeleg å tru at undertak med staur eller skier var det vanlegaste i eldre tider. Truleg vart bordtro berre bruka på særleg fine hus den gongen kvart bord måtte telgjast med øks fra en kløyvd stokk, før [[oppgangssag]]er gjorde borda rimelegare. Til uthus vart det ofte valt mindre kostbare og arbeidskrevande trotypar. Det finst òg opplysningar om bruk av [[eine]]kvistar eller samanbunta småkvist som undertak i eldre tid, truleg på ei form for ''lekter'' eller ''tilfar'' av staur eller skier.

	=== [[Never]] ===		=== Never ===
	[[Bjørk]] finst over alt i Skandinavia nordanføre Danmark, og nevra lèt seg lett flekke av til riktig årstid. Tida føre og kring [[jonsok]] vart rekna som den beste tida for dette mange stader, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. I mange fjellbygder kan nevra flekkast heilt til midten av august. Nevra blir teken frå tre med diameter frå 8 til 30 cm, mest muleg rettvaksne, glatte og frie for kvistar og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje gjennom bastlaget og inn i veden. Flaket blir så breitt som snittlengda og så langt som omkretsen på stamma. Til tekking kan alle format brukast, frå mesta meterlange flak til småe lappar på størrelse med ei handflate. Men idealet er jamstore flak med breidd og lengd frå 30 til 50 cm.		[[Bjørk]] finst over alt i Skandinavia nordanføre Danmark, og nevra lèt seg lett flekke av til riktig årstid. Tida føre og kring [[jonsok]] vart rekna som den beste tida for dette mange stader, avhengig av lokalt klima og høgd over havet. I mange fjellbygder kan nevra flekkast heilt til midten av august. Nevra blir teken frå tre med diameter frå 8 til 30 cm, mest muleg rettvaksne, glatte og frie for kvistar og sår. Med ein skarp kniv skjer ein eit loddrett snitt, men ikkje gjennom bastlaget og inn i veden. Flaket blir så breitt som snittlengda og så langt som omkretsen på stamma. Til tekking kan alle format brukast, frå mesta meterlange flak til småe lappar på størrelse med ei handflate. Men idealet er jamstore flak med breidd og lengd frå 30 til 50 cm.

Linje 120:		Linje 120:

	== Torvtak utan never ==		== Torvtak utan never ==

	Torvtak gjekk ut av den vanlege byggjeskikken tidleg på 1900-talet, men kulturminnevernet, friluftsmusea og hyttefolket ville halde på torvtaka. Grunnen til dette var i all hovudsak ''[[estetikk]]en'': Utsjånaden var det viktigaste, og «djupstrukturen» med nevra som viktigaste delen vart lagt til sides. Nevra var dyr og vanskeleg å skaffe og nevertekkinga arbeidskrevande. Ho var sett på som eit upraktisk og umoderne element som det galdt å erstatte med noko meir praktisk. Derfor leita dei etter materialar som kunne gje eit tett underlag for torva til rimelegare pris. Musea og kulturminnevernet gjekk over til å vedlikehalde torvtak med erstatningsmaterialar òg.		Torvtak gjekk ut av den vanlege byggjeskikken tidleg på 1900-talet, men kulturminnevernet, friluftsmusea og hyttefolket ville halde på torvtaka. Grunnen til dette var i all hovudsak ''[[estetikk]]en'': Utsjånaden var det viktigaste, og «djupstrukturen» med nevra som viktigaste delen vart lagt til sides. Nevra var dyr og vanskeleg å skaffe og nevertekkinga arbeidskrevande. Ho var sett på som eit upraktisk og umoderne element som det galdt å erstatte med noko meir praktisk. Derfor leita dei etter materialar som kunne gje eit tett underlag for torva til rimelegare pris. Musea og kulturminnevernet gjekk over til å vedlikehalde torvtak med erstatningsmaterialar òg.

Linje 210:		Linje 209:
	[[Kategori:dugnad]]		[[Kategori:dugnad]]
	{{nn}}		{{nn}}
			[[Kategori:F2]]

Cnyborg: {{nn}}

2016-01-25T09:10:35Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 25. jan. 2016 kl. 09:10
Linje 205:		Linje 205:

	{{wikipedia\|no\|Torvtak}}		{{wikipedia\|no\|Torvtak}}
	{{Q1}}		{{F1}}

	[[kategori:tak]]		[[kategori:tak]]
	[[Kategori:dugnad]]		[[Kategori:dugnad]]
			{{nn}}

Kallrustad på 3. nov. 2015 kl. 06:57

2015-11-03T06:57:29Z

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 3. nov. 2015 kl. 06:57
Linje 1:		Linje 1:
	<onlyinclude>{{thumb\|Bour Faroe Islands closer.jpg\|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]]\|Erik Christensen}}		<onlyinclude>{{thumb\|Bour Faroe Islands closer.jpg\|Hus med torvtak i bygda [[Bøur]] på [[Færøyane]].\|Erik Christensen}}
	'''[[Torvtekking]]''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]a blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. </onlyinclude>		'''[[Torvtekking]]''' er ein type [[taktekking]] der ein vasstett membran mot [[taktro]]a blir dekt med levande [[torv]]. Torvtekte tak blir oftast kalla '''torvtak'''. I Noreg i dag er torvtak vanlegast på eldre hus i indre fjord- og dalstrøk. </onlyinclude>

Cnyborg: lenkeretting

2012-12-13T08:38:46Z

lenkeretting

← Eldre sideversjon		Sideversjonen fra 13. des. 2012 kl. 08:38
Linje 88:		Linje 88:

	Til å feste torvvolen fanst det mange ulike løysingar:		Til å feste torvvolen fanst det mange ulike løysingar:
	* Sjølvvaksne krokar, helst av [[eine]], vart festa med trenaglar gjennom taktroet og ned i sperrer eller rafter der slike fanst. I nyare har [[spikar]] vore bruka. Løysinga var vanleg på enkle hus over alt i landet. Krokar danna av rotgreiner på [[gran]] eller [[furu]] kunne bli [[bruka]] i staden for eine.		* Sjølvvaksne krokar, helst av [[eine]], vart festa med trenaglar gjennom taktroet og ned i sperrer eller rafter der slike fanst. I nyare har [[spikar]] vore bruka. Løysinga var vanleg på enkle hus over alt i landet. Krokar danna av rotgreiner på [[gran (tre)\|gran]] eller [[furu]] kunne bli [[bruka]] i staden for eine.
	* Krokar av naturleg rotgrein eller sidegrein på «trøer» eller kløyvninger i sjølve troet. Metoden gjorde det vanskeleg å reparere skadar ved takkanten utan full omlegging.		* Krokar av naturleg rotgrein eller sidegrein på «trøer» eller kløyvninger i sjølve troet. Metoden gjorde det vanskeleg å reparere skadar ved takkanten utan full omlegging.
	* Sperrer med naturleg krok av rotgrein. Her òg vart vedlikehaldet vanskeleg.		* Sperrer med naturleg krok av rotgrein. Her òg vart vedlikehaldet vanskeleg.