Kruna (Jostedalen): Forskjell mellom sideversjoner

Fylkesreforma
(Fylkesreforma)
 
(18 mellomliggende versjoner av 5 brukere er ikke vist)
Linje 1: Linje 1:
{{Infoboks gard (nynorsk)
{{Infoboks gard
| målform      = nn
| bgfarge      =  
| bgfarge      =  
| navn          = Kruna
| navn          = Kruna
Linje 7: Linje 8:
| altnavn      = Kronen
| altnavn      = Kronen
| førstnevnt    = 1318-19
| førstnevnt    = 1318-19
| ryddet        =  
| ryddet        = Ca 1000-1050
| sted          = Jostedalen
| sted          = [[Jostedalen]]
| kommune      = Luster
| sokn          = [[Jostedalen sokn|Jostedalen]]
| fylke        = Sogn og Fjordane
| kommune      = [[Luster kommune|Luster]]
| fylke        = [[Vestland fylke|Vestland]]
| gnr          = 208
| gnr          = 208
| bnr          =  
| bnr          =  
Linje 19: Linje 21:
| postnr        =  
| postnr        =  
}}
}}
 
{{Artikkelkoord|61|38|5|N|7|14|7|Ø}}


<onlyinclude>
<onlyinclude>
Linje 27: Linje 29:


==Mellomaldergard==
==Mellomaldergard==
<onlyinclude>Kruna er ein av to gardar i Jostedalen som er nemnd i mellomalderen, i eit diplom frå 1318-19.</onlyinclude><ref>[http://www.historielaget.jostedal.no/?page_id=114 Diplom 1318-19] (Jostedal historielag)</ref> <onlyinclude> Kruna er dessutan ein av nokre få gardar i Jostedalen der ein har arkeologiske registreringar med dateringar av dei eldste dyrkingslaga. Ei registrering i 2004 viste at garden truleg vart rydda og dyrka opp i fyrste halvdel av 1000-talet. </onlyinclude><ref>Sivertsen 2006</ref>
<onlyinclude>Kruna er ein av to gardar i Jostedalen som er nemnd i mellomalderen, i eit diplom frå 1318-19 der "Asbiorn a Krunu ok Hærmundr son hans" er nemnde.</onlyinclude><ref>[http://www.historielaget.jostedal.no/?page_id=114 Diplom 1318-19] (Jostedal historielag)</ref> <onlyinclude> Kruna er dessutan ein av nokre få gardar i Jostedalen der ein har arkeologiske registreringar med dateringar av dei eldste dyrkingslaga. Ei registrering i 2004 viste at garden truleg vart rydda og dyrka opp i fyrste halvdel av 1000-talet. </onlyinclude><ref>Sivertsen 2006</ref>


==Namnet==
==Namnet==
Namneforma i 1318-19 er ''a Krunu'', og dialektforma i nyare tid er sameleis ''/kruna/''. Oluf Rygh meiner namnet må kome av 'ei krune', som har vore nytta både om namn på fjell og meir isolerte lågare høgder. Det stemmer godt med plasseringa av gamletunet på Kruna som ligg på ei høgd med fritt utsyn til tre kantar.<ref> Oluf Rygh, [http://www.dokpro.uio.no/perl/navnegransking/rygh_ng/rygh_visetekst.prl?s=n&Vise=Vise&KRYSS185966@41593=on  Norske Gaardnavne], b. 1 s. 5-6</ref> Den offisielle skrivemåten er ''Kruna'', og det førekjem som gardsnamn også i Vefsn og Åmli, og som namn på toppar og høgder ei rekkje andre stader på Sør- og Vestlandet og i Nord-Noreg.<ref>[http://www.norgeskart.no/adaptive2/default.aspx?gui=1&lang=2 Norgeskart] (Statens kartverk)</ref>
Namneforma i 1318-19 er ''a Krunu'', og dialektforma i nyare tid er sameleis ''/kruna/''. Oluf Rygh meiner namnet må kome av 'ei krune', som har vore nytta både om namn på fjell og meir isolerte lågare høgder. Det stemmer godt med plasseringa av gamletunet på Kruna som ligg på ei høgd med fritt utsyn til tre kantar.<ref> Oluf Rygh, [http://www.dokpro.uio.no/perl/navnegransking/rygh_ng/rygh_visetekst.prl?s=n&Vise=Vise&KRYSS185966@41593=on  Norske Gaardnavne], b. 1 s. 5-6</ref> Den offisielle skrivemåten er ''Kruna'', og det førekjem som gardsnamn også i Vefsn og Åmli, og som namn på toppar og høgder ei rekkje andre stader på Sør- og Vestlandet og i Nord-Noreg.<ref>[http://www.norgeskart.no/adaptive2/default.aspx?gui=1&lang=2 Norgeskart] (Statens kartverk)</ref>


I det fyrste dokumentet etter øydetida førekjem gardbrukaren ''Enner i Kronen''. I dei neste skattelistene er namnet forvanska til ''Kremmer'' (1600), ''Keronn'' (1603), ''Krumme'' (1611, 1612, 1613,  1614, 1620, 1624, 1626) , ''Krummen'' (1612) og ''Crumme'' (1627). Namnet førekjem gjerne i ubunden form dei fyrste tiåra på 1600-talet, såleis ''Krun(n)e'' (1615, 1616, 1617), ''Crone'' (1620, 1632) og ''Kronne'' (1623).<ref>[http://arkivverket.no/arkivverket/Digitalarkivet/Hjelp/Om-kjeldene/Lensregnskap/Bergenhus-len-1-50 Futerekneskapar for Indre Sogn] i Lensrekneskapane for Bergenhus, Digitalarkivet</ref>
I det fyrste dokumentet etter øydetida førekjem gardbrukaren ''Enner i Kronen''. I dei neste skattelistene er namnet forvanska til ''Kremmer'' (1600), ''Keronn'' (1603), ''Krumme'' (1611, 1612, 1613,  1614, 1620, 1624, 1626) , ''Krummen'' (1612) og ''Crumme'' (1627). Namnet førekjem gjerne i ubunden form dei fyrste tiåra på 1600-talet, såleis ''Krun(n)e'' (1615, 1616, 1617), ''Crone'' (1620, 1632) og ''Kronne'' (1623).<ref>[http://arkivverket.no/arkivverket/Digitalarkivet/Hjelp/Om-kjeldene/Lensregnskap/Bergenhus-len-1-50 Futerekneskapar for Indre Sogn] i Lensrekneskapane for Bergenhus (Digitalarkivet)</ref>


Frå kring 1617/18 er det former med bunden form og 'C' som dominerer (''Cronen, Cronenn, Cronnen''). Utover på 1600-talet og særleg 1700-talet er det ''Cronen'' som er klart mest i bruk.  
Frå kring 1617/18 er det former med bunden form og 'C' som dominerer (''Cronen, Cronenn, Cronnen''). Utover på 1600-talet og særleg 1700-talet er det ''Cronen'' som er klart mest i bruk.  


Skriveformer med 'K' var vanlege dei fyrste åra på 1600-talet, jf. òg nokre førekomstar med bunden form ''Krunnen'' (1611), ''Kronnen'' (1617) og ''Krunnen'' (1628). At namnet vart skrive ''Kronen'' ein gong i 1636 var nok heller tilfeldig, og det var eit unntak at ''Kronen'' vart nytta i matrikkelutkastet 1723.<ref>[http://www.historielaget.jostedal.no/?page_id=2057 Matrikkelutkastet 1723 for Jostedalen] (Jostedal historielag)</ref> Den vanlege forma var nok ''Cronen'' til ''Kronen'' for alvor tok over på 1800-talet.
Skriveformer med 'K' var vanlege dei fyrste åra på 1600-talet, jf. òg nokre førekomstar med bunden form ''Krunnen'' (1611), ''Kronnen'' (1617) og ''Krunnen'' (1628). At namnet vart skrive ''Kronen'' ein gong i 1636 var nok heller tilfeldig, og det var eit unntak at ''Kronen'' vart nytta i matrikkelutkastet 1723.<ref>[http://www.historielaget.jostedal.no/?page_id=2057 Matrikkelutkastet 1723 for Jostedalen] (Jostedal historielag)</ref> Den vanlege forma var nok ''Cronen'' til ''Kronen'' for alvor tok over på 1800-talet.
==Ein storgard i Jostedalen==
Etter nyryddinga sist på 1500-talet var Kruna mellom dei største gardane i Jostedalen. I dei fleste skattelister fram til 1640-åra hadde Kruna høgaste skylda av alle gardar i Jostedalen. Då gardbrukarane i Jostedalen byrja å betale [[Leksikon:Leilendingsskatt|leiglendingsskatt]] kring 1627-28, hadde Kruna ei skyld på 2 ½ laupar smør, som var mest i bygda saman [[Kreken (Jostedalen)|Kjeppe (Kreken)]].
Men med [[Skattematrikkelen 1647|1647-matrikkelen]] vart skylda sett ned til 1 laup smør og 1 bukkeskinn (omrekna 1,25 laupar), som plasserte Kruna i ei gruppe på seks gardar med seks andre gardar over seg på lista (m.a. [[Grov (Jostedalen)|Grov]] og [[Haugen (Jostedalen)|Haugen]] i Krundalen).<ref>[http://www.historielaget.jostedal.no/?page_id=118 Matrikkelen 1647 for Jostedalen] (Jostedal historielag)</ref>
I 1666-matrikkelen vart så Kruna justert opp att til 1 ½ laup og 18 merker smør (omrekna 1,75 laupar), som gjorde Kruna til den nest største garden rekna etter skatteskyld.<ref>[http://www.historielaget.jostedal.no/?page_id=1972 Matrikkelen 1666 for Jostedalen] (Jostedal historielag)</ref> Berre dei tre bruka i [[Mjølver (Jostedalen)|Mjølver]] hadde til saman høgare skyld. I matrikkelutkastet 1723 vart Kruna igjen ståande som den klart største av dei 27 gardane. Då må det leggjast til at ingen av gardane i Jostedalen var store i ein vidare regional jamføring. [[Andreas Holmsen]] sette kring 1650 opp eit oversyn over medelskylda på gardane i Sogn, og den viser at halvparten av gardane i grannebygdene [[Luster]], [[Hafslo]] og [[Sogndal]] hadde høgare skyld (over 2 laupar) enn dei største gardane i Jostedalen.<ref>[http://www.historielaget.jostedal.no/?page_id=2255 Dei minste gardane i Sogn (ca 1650)] (Jostedal historielag)</ref>
Kruna heldt stand som eit av dei største gardsbruka i Jostedalen utover 1800-talet. I 1865 var
Kruna eitt av fem bruk med tre hestar og mellom dei tre bruka med flest vinterfora storfe (18) av kring 150 bruk og husstandar i Jostedalen.<ref>{{folketelling bosted land|bf01038262001006|Kronen|1865|Jostedal prestegjeld|nn}}.</ref>


==Bruksdeling==
==Bruksdeling==
Linje 55: Linje 67:


Andre bruk:
Andre bruk:
*Bnr. 4 Kvam - utskild 1909, rydda kring 1887 som husmannsplassen ''Hanehaug''
*[[Kvam (Jostedalen)|Bnr. 4 Kvam]] - utskild 1909, rydda kring 1887 som husmannsplassen ''Hanehaug''
*Bnr. 5 Øygarden (''Kronøygarden'') - utskild 1909, tidlegare husmannsplass
*[[Øygarden (Jostedalen)|Bnr. 5 Øygarden]] (''Kronøygarden'') - utskild 1909, tidlegare husmannsplass
*Bnr. 6 Øygarden (''Neretun'') - utskild 1946 frå Kronøygarden
*[[Øygarden (Jostedalen)|Bnr. 6 Øygarden]] (''Neretun'') - utskild 1946 frå Kronøygarden


Dei tre bruka i hovudtunet har sidan 1987 såleis igjen vore eitt bruk.
Dei tre bruka i hovudtunet har sidan 1987 såleis igjen vore eitt bruk.
Linje 63: Linje 75:
==Husmannsplassar==
==Husmannsplassar==
Det har vore tre husmannsplassar under Kruna:
Det har vore tre husmannsplassar under Kruna:
 
*[[Daveplassen (Jostedalen)|Daveplassen]] vart visstok rydda i fyrste del av 1790-åra, rett nedanfor dagens bygdeveg midt mellom Kruna og Kvam. Plassen fekk namnet etter den siste brukaren, [[Dave Johnson]]. Plassen vart teken av ei snøskrede i 1849 og vart då lagd ned.
'''[[Daveplassen (Jostedalen)|Daveplassen]]''' vart visstok rydda i fyrste del av 1790-åra, rett nedanfor dagens bygdeveg midt mellom Kruna og Kvam. Plassen fekk namnet etter den siste brukaren, [[Dave Johnson]]. Plassen vart teken av ei snøskrede i 1849 og vart då lagd ned.
*[[Øygarden (Jostedalen)|Kronøygarden]] (''Øygarden'') skal òg ha vorte rydda i fyrste del av 1790-åra. Utskild som bnr. 5 i 1909.
 
*[[Kvam (Jostedalen)|Hanehaug]] (''Kvam'') vart rydda kring 1887. Utskild som bnr. 4 i 1909.
'''Kronøygarden''' skal òg ha vorte rydda i fyrste del av 1790-åra. Utskild som bnr. 5 i 1909.
 
'''Hanehaug''' (''Kvam'') vart rydda kring 1887. Utskild som bnr. 4 i 1909.


==Krunestova==
==Krunestova==
Linje 95: Linje 104:
*[http://digitalarkivet.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&sidenr=14&filnamn=ISO1645&gardpostnr=413&personpostnr=413#nedre «Cronenn»] i koppskatt for Indre Sogn 1645 (Digitalarkivet)
*[http://digitalarkivet.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&sidenr=14&filnamn=ISO1645&gardpostnr=413&personpostnr=413#nedre «Cronenn»] i koppskatt for Indre Sogn 1645 (Digitalarkivet)
*[http://digitalarkivet.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&sidenr=8&filnamn=ISO1666&gardpostnr=436&personpostnr=436#nedre «Cronenn»] i futemanntalet for Indre Sogn 1666 (Digitalarkivet)
*[http://digitalarkivet.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&sidenr=8&filnamn=ISO1666&gardpostnr=436&personpostnr=436#nedre «Cronenn»] i futemanntalet for Indre Sogn 1666 (Digitalarkivet)
*[http://digitalarkivet.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&sidenr=45&filnamn=f18011427&gardpostnr=22#nedre «Kronen»] i folketeljinga 1801 (Digitalarkivet)
*{{folketelling bosted land|bf01058399000245|Krhonen|1801|Jostedal prestegjeld|nn}}.
*[http://digitalarkivet.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&sidenr=19&filnamn=mat1838&gardpostnr=2306&merk=2306#ovre «Gnr. 23 Kronen»] i matrikkelen 1838 for Nordre Bergenhus amt (Digitalarkivet)
*[http://digitalarkivet.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&sidenr=19&filnamn=mat1838&gardpostnr=2306&merk=2306#ovre «Gnr. 23 Kronen»] i matrikkelen 1838 for Nordre Bergenhus amt (Digitalarkivet)
*[http://digitalarkivet.arkivverket.no/ft/bosted_land/bf01038262001006 «Kronen»] i folketeljinga 1865 (Digitalarkivet)
*{{folketelling bosted land|bf01038262001006|Kronen|1865|Jostedal prestegjeld|nn}}.
*[http://digitalarkivet.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&sidenr=24&filnamn=MAT1890&gardpostnr=64&merk=64#ovre «Gnr. 23 Kronen»] i matrikkelen 1890 for Nordre Bergenhus amt (Digitalarkivet)
*[http://digitalarkivet.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&sidenr=24&filnamn=MAT1890&gardpostnr=64&merk=64#ovre «Gnr. 23 Kronen»] i matrikkelen 1890 for Nordre Bergenhus amt (Digitalarkivet)
*[http://digitalarkivet.arkivverket.no/ft/bosted_land/bf01036726001001 «Kronen» (gnr. 23/1)] i folketeljinga 1910 (Digitalarkivet)
*{{folketelling bosted land|bf01037352000116|Kronen|1900|Jostedal herred|nn}}.
*{{folketelling bosted land|bf01036726001001|Kronen|1910|Jostedal herred|nn}}.
*Laberg, Jon. (1944). Jostedal. Ei stutt utgreiding um bygdi og folket der. ''Tidsskrift utgitt av Historielaget for Sogn'' (nr. 11), 5-85. ([http://www.historielaget.jostedal.no/?page_id=300 Digital utgåve, Jostedal historielag])
*Laberg, Jon. (1944). Jostedal. Ei stutt utgreiding um bygdi og folket der. ''Tidsskrift utgitt av Historielaget for Sogn'' (nr. 11), 5-85. ([http://www.historielaget.jostedal.no/?page_id=300 Digital utgåve, Jostedal historielag])
*Øyane, Lars E. (1994). ''Jostedal sokn. Gards- og ættesoge for Luster kommune.''  (Bd. 5). Gaupne: Luster kommune, s. 818-838. ([http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008020701034 Digital utgåve, NBdigital])
*{{Øyane 1994}} Side 818-838.
*Sivertsen, Ann Katrine. (2006). ''Jordbruks- og busetnadsutvikling i Jostedalen. Med utgangspunkt i punktundersøkingar i innmarka på gardane Nedrelid og Kruna.'' Masteroppgåve i arkeologi. Universitetet i Bergen.
*Sivertsen, Ann Katrine. (2006). ''Jordbruks- og busetnadsutvikling i Jostedalen. Med utgangspunkt i punktundersøkingar i innmarka på gardane Nedrelid og Kruna.'' Masteroppgåve i arkeologi. Universitetet i Bergen.
*[http://www.sffarkiv.no/sffbasar/default.asp?p=result&db=dbcrawler&sql=Key+%3D+%271426208%27&orderby=orderby&appinfogard=Kruna «Kruna»], Gardsleksikon, Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane
*[http://www.sffarkiv.no/sffbasar/default.asp?p=result&db=dbcrawler&sql=Key+%3D+%271426208%27&orderby=orderby&appinfogard=Kruna «Kruna»], Gardsleksikon, Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane


[[Kategori:Jostedalen]]
[[Kategori:Jostedalen]]
[[Kategori:Garder i Luster kommune]]
[[Kategori:Garder]]
 
[[Kategori:Luster kommune]]
{{Infoboks gardsbruk
{{nn}}
| navn          = Kruna
{{F2}}
| gnr          = 208
| bnr          =
| sokn          = Jostedalen
}}
 
{{koord ramme|61|38|05|N|007|14|07|Ø}}
 
{{F1}}
Veiledere, Administratorer
164 188

redigeringer